Τρεις τσόντες να γουστάρουμε

Πριν τα Χριστούγεννα είχα ξεκινήσει να γράφω ένα κείμενο με αφορμή τις απόψεις του Γιανναρά (ποιού άλλου;!) σχετικά με την υπόθεση των Κίτρινων Γιλέκων. Τις τότε απόψεις - μπορεί να άλλαξαν μέσα στις πέντε - έξι εβδομάδες που μεσολάβησαν - και δεν το λέω υποτιμητικά, τουλάχιστον όχι τελείως υποτιμητικά! Νάτο το κείμενο, επ' αυτού έγραφα, και τώρα που το ξανακοίταξα διαπίστωσα ότι τα σημεία που ήθελα να τονίσω τα είχα καταλάβει και λάθος! Με μια πρόταση, επρόκειτο να σημειώσω ανεδαφικότητες που διέκρινα, τις οποίες πάντως τις έβλεπα με συμπάθεια, καθότι θα ήθελα πολύ να μπορούσα να τις πιστέψω.

Το τελευταίο, όμως, εκτεταμένο χρονικό διάστημα αισθάνομαι να έχω πολύ μικρό κίνητρο να γράψω. Έτσι και οι λίγες παράγραφοι που είχα γράψει τότε δεν έγιναν ποτέ πολλές και το κείμενο απλώς σβήστηκε. Έχει συμβεί κάμποσες φορές αυτό, τελευταία. Θυμάμαι ότι τον Ιούνιο πριν φύγω για την καλοκαιρινή μου διαμονή στη Λακωνία είχα φτιάξει μια λίστα με εφτά - οχτώ τίτλους κειμένων που θα ήθελα να γράψω. Δε νομίζω ότι ξεκίνησα και σίγουρα δεν ολοκλήρωσα ποτέ κανένα. Η λίστα πρέπει να υπάρχει ακόμα σε κάποιο σημειωματάριο.

Αν πάντως, αισθάνομαι ότι δεν καταφέρνω αυτό τον καιρό να "τρέξω", μπορώ ίσως να ξεκινήσω να κάνω μερικά βήματα, "περπατώντας", ίσως και "μπουσουλώντας". Αν ο Ινδικοπλεύστης δε φαίνεται να τα καταφέρνει στο κολύμπι ανοιχτής θαλάσσης αυτό τον καιρό, δεν μπορεί άραγε, τουλάχιστον, να πλατσουρίσει λίγο στη μπανιέρα του;

Ως πλατσούρισμα στη μπανιέρα, λοιπόν, ξεκινάω μερικές σκέψεις σε τρία ασύνδετα μεταξύ τους θέματα. Τρεις τσόντες, δηλαδή!

Τσόντα Πρώτη.

Το Brexit.

Έχω χαθεί από τις διάφορες τροπολογίες, ψηφοφορίες, διαφωνίες, παρασυναγωγές κλπ στη Βουλή των Κοινοτήτων. Δεν είμαι πολύ βέβαιος πού ακριβώς βρίσκονται τα πράγματα, δε νομίζω, άλλωστε, ότι είναι και κανείς πολύ βέβαιος περί αυτού! Έχω να πω ένα καλό για τη Μέι και τα σχέδιά της, χωρίς ούτε να ζω στη Βρετανία ούτε να επηρεάζομαι από οποιαδήποτε πολιτική της. Όταν έχεις ένα δημοψήφισμα με αποτέλεσμα 52-48, η φυσιολογική πολιτική διαχείριση είναι να προσπαθήσεις να πραγματώσεις την επιθυμία του 52% χωρίς να συντρίψεις την επιθυμία του 48%. Είναι οριακή η πλειοψηφία, δεν είναι ούτε 70-30 ούτε καν 60-40. Άρα μπορεί κανείς ίσως να πει ότι ένα "soft Brexit" είναι αυτή τούτη η εντολή του δημοψηφίσματος - και αυτό φαίνεται να φέρνει το σχέδιο της πρωθυπουργού.

Τη σκέψη που είμαι βέβαιος ότι θα πέρασε από το μυαλό αρκετών "ας ήταν η Θάτσερ και θα βλέπαμε" τη βρίσκω μάλλον άσχετη. Η Θάτσερ μπορούσε και έκανε μαγκές σε άλλο τόπο και άλλο χρόνο, με άλλους συσχετισμούς δυνάμεων. Κι εγώ μπορώ να πω "ας ήταν η Βικτώρια" ή "ας ήταν η Ελισάβετ Α'". Δε λένε όμως τίποτα ουσιαστικό αυτά. Η μεγάλη (ίσως και μοιραία) γκάφα της Μέι ήταν οι εκλογές που προκήρυξε, αυτό ναι, αυτό λέει κάτι το ουσιαστικό.

Ως προς το τι θα γίνει; Αφού ούτως ή άλλως συνήθως πέφτω έξω, ας πω κι εδώ μια πρόβλεψη, μήπως πέσω πάλι έξω! Νομίζω ότι με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, το Brexit θα ματαιωθεί - πιθανόν μέσω δεύτερου, επαναληπτικού δημοψηφίσματος. Θα είναι η τρίτη (ή μήπως τέταρτη) φορά μέσα στον τρέχοντα αιώνα που κάποιο δημοψήφισμα στην ήπειρό μας επαναλαμβάνεται μέχρι να ψηφίσει ο κόσμος "σωστά". Αυτά δεν είναι σοβαρά πράγματα, αλλά τα αφήνω εδώ.

Αν πάντως, αποδειχτεί ότι ούτε η Βρετανία (η πέμπτη οικονομία του κόσμου!) δεν μπορεί να αποχωρήσει φιλικά από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αυτό μάλλον θα μας λέει ότι ουδείς μπορεί! Το οποίο με τη σειρά του θα σημαίνει ότι είτε η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να θεωρείται στο εξής Αιώνια και Αθάνατη, είτε (ότ)αν αρχίσει να φυλλοροεί κανονικά, αυτό θα γίνει μη φιλικά. Πιθανότατα θα χρειαστούν πολύ μεγαλύτερες κρίσεις και αμφισβητήσεις απ' όσες είναι ορατές ή ενδεχόμενες επί του παρόντος για να φτάσουν τα πράγματα εκεί. Άρα, για τους σκοπούς της δικής μας κατανόησης της πραγματικότητας, ας αρχίσουμε να τη θεωρούμε Αιώνια και Αθάνατη!

Ζύγισις, προσοχή, ανάπαυσις. Τσόντα Δευτέρα.

"Οι αρχές του κομφουκισμού που διέπουν τη ζωή μας υπαγορεύουν κάθετη ιεραρχία, από τον αυτοκράτορα στον υπουργό κι από τον πατέρα στο γιο. Αυτή η φιλοσοφία τονίζει την αρχαιότητα και την άνευ όρων υπακοή, εξαλείφει τον ανταγωνισμό μέσω της απολυταρχικής ισχύος, κι όλα αυτά για να διατηρηθεί η αυτοκρατορική εξουσία και η ειρηνική γεωργία. Κι από υπαρξιακή σκοπιά αλλά και από κείνη της συναίσθησης, η μικρής κλίμακας αγροτική οικονομία της Κίνας και η κουλτούρα του κομφουκισμού έχουν εξασθενήσει τη φύση μας. Οι Κινέζοι, λοιπόν, δημιούργησαν έναν εξαιρετικό αρχαίο πολιτισμό θυσιάζοντας το χαρακτήρα του λαού και την ικανότητά του για ανάπτυξη. Όταν η παγκόσμια Ιστορία προχώρησε από το στοιχειώδες στάδιο των αγροτικών πολιτισμών, η μοίρα της Κίνας ήταν να μείνει πίσω."

Το απόσπασμα είναι από Το Τοτέμ του Λύκου του Ζιανγκ Ρονγκ. Για αρκετούς λόγους δεν το προτείνω για κανονικούς ανθρώπους. Θα μπορούσε να ήταν το σενάριο εκτενούς ντοκιμανταίρ για τη νομαδική ζωή στην ευρασιατική στέπα, με μεγάλα τμήματά του να καταπιάνονται με θέματα όπως πώς κυνηγούν οι λύκοι τις γαζέλες, πώς ζευγαρώνουν οι Μογγόλοι τους επιβήτορες με τις φοράδες, πώς φτιάχνουν τις φωλιές τους οι μαρμότες και τέτοια. Βλέπω, άλλωστε, ότι έχει μεταφερθεί και σε ταινία.

Ο Έλληνας μεταφραστής στην εισαγωγή του το λέει επικό. Είναι μεγάλο, 680 σελίδες η ελληνική έκδοση, αλλά δεν είμαι βέβαιος ότι το μέγεθος φτάνει για να χαρακτηριστεί ένα κείμενο επικό. Το λέει, επίσης, διδακτικό, και σημειώνει ότι ο διδακτισμός είναι απαραίτητος σε ένα επικό κείμενο, αλλά και ότι τον αποστρέφεται το σύγχρονο δυτικό μυθιστόρημα μετά βδελυγμίας. Εγώ θα το έλεγα επιμορφωτικό μάλλον παρά διδακτικό. Ο διδακτισμός για μένα σημαίνει άλλο πράγμα, άκρως αρνητικό - αλλά αυτή η κουβέντα θα ήταν λίγο περί όνου σκιάς, οπότε την αφήνω. Βρίσκω, πάντως, εύστοχη την παρατήρηση ότι κείμενα που σκοπεύουν να μάθουν και κάτι στον αναγνώστη μετά βίας γίνονται ανεκτά. Η γενιά μου - όσοι από αυτήν ανοίγουν κανένα βιβλίο - δεν θέλει να μάθει κάτι που δεν ξέρει. Τα ξέρει όλα! Αυτό που θέλει όταν ανοίγει ένα βιβλίο είναι να χαϊδέψει τον εγωκεντρισμό της. Σε σημαντικό βαθμό και η προηγούμενη γενιά, θα έλεγα. Δεν φταίει μόνο η δική μου.

Αλλά δεν τα προχωράω όλα αυτά, και δίνω τη δική μου γνώμη περί του έργου: απλώς δεν είναι σπουδαίο και αν έχεις διάθεση να διαβάσεις βιβλίο 680 σελίδων, θα βρεις και καλύτερα.

Πάντως, μια στις 50 - 100 σελίδες γεμάτες με λύκους, γαζέλες, κύκνους και μαρμότες, ο συγγραφέας βάζει στο στόμα των ηρώων του και κάποιες κρίσεις σχετικές με την πολιτική, την οικονομία και την ιστορία του λαού του, όπως η παραπάνω. Θα μπορούσε κανείς ορμώμενος απ' αυτήν να γράψει ολόκληρη εγκυκλοπαίδεια. Τέτοιες, όμως, έχουν γραφτεί ήδη και διατίθενται προς ανάγνωση παντός ενδιαφερομένου, γι' αυτό κι εγώ διατυπώνω απλώς την πρώτη σκέψη που μου σφηνώθηκε στο μυαλό όταν διάβασα αυτό το απόσπασμα:

Αν το πάρεις ως έχει, και αλλάξεις μόνο... τρεις, τέσσερις το πολύ λέξεις με άλλες αντίστοιχες... θα οδηγηθείς σε κάτι που σίγουρα έχει γραφτεί στο δικό μας τόπο, τα τελευταία χρόνια αλλά και όχι μόνο, για να εξηγήσει γιατί και "η δική μας μοίρα" ήταν να "μείνουμε πίσω".

Δεν λέω ότι κακώς έχει γραφτεί για την περίπτωση μας, ούτε ότι καλώς έχει γραφτεί για την περίπτωσή μας· δεν λέω ότι καλώς το γράφει ο συγγραφέας για την Κίνα, ούτε ότι κακώς το γράφει ο συγγραφέας για την Κίνα. Μου έκανε, όμως, μεγάλη εντύπωση η ταυτότητα των σκέψεων, μου έκανε μεγάλη εντύπωση ότι υπάρχουν φωνές και σε έναν άλλο λαό με αρχαία και ένδοξη παράδοση που στοχοποιούν, σωστά ή λάθος, και αυτές σαν πολλές δικές μας, αυτή τούτη την αρχαία τους παράδοση.

Τσόντα Τρίτη!

Το παρακάτω κομμάτι δε θα μείνει για πολύ στο γιουτουμπ. Αν σ' αρέσει, φχαριστήσου το όσο υπάρχει ακόμα!

Πρώτ' απ' όλα, και επειδή οι κορρεκτίληδες είναι γενικώς ημιαγράμματοι χωρίς συναίσθηση της ημιαγραμματοσύνης τους και χωρίς την παραμικρή επιθυμία ή ικανότητα να την διορθώσουν. Κάποιος θα βρεθεί να πει ότι η φράση black and tans είναι ρατσιστική! Αυτό, τέλος πάντων, αποκρούεται εύκολα· υπάρχει, όμως, το "come and fight me like a man" που βεβαίως είναι εξόχως σεξιστικό!

Κυρίως όμως μου αρέσει η εικόνα που συνοδεύει το κομμάτι. Πρέπει να είναι μοντάζ (φωτοσοπιά κατά το ελληνικότερον). Ο νέος άνδρας στα δεξιά κατά πάσα πιθανότητα είναι προσθήκη. Το βλέπεις και από τα μοντέρνα ρούχα που φοράει, σε σύγκριση με αυτά που φορούν οι υπόλοιποι. Η κοπέλα με μπερδεύει! Σκέφτομαι ότι ίσως υπάρχει στην αρχική εικόνα και έχει τα χέρια της δεμένα μπροστά, ενώ το δεξί της χέρι που αγγίζει τον ώμο του νέου ίσως το πρόσθεσε όποιος πρόσθεσε και τον ίδιο το νέο. Αλλά εν πάση περιπτώσει, ίσως αυτά δεν έχουν μεγάλη σημασία.

Τι μου βγάζει στο σύνολό της αυτή η σκηνή; Μου βγάζει "κίνηση", με κάνει να σκέφτομαι τι μπορεί να έγινε ένα κλικ πιο πριν ή τι θα γίνει ένα κλικ μετά. Δε βλέπω έναν άνδρα που έχει γυρίσει την πλάτη του και περιφρονεί την κοπέλα, ασχολούμενος, δεν ξέρω, με το gaelic football που μπορεί να δείχνει μια τηλεόραση, με την μπάντα που παίζει ή με τη συζήτηση των υπολοίπων.

Σκέφτομαι ότι ίσως είχαν πάει στην παμπ μαζί, πέρασαν ωραία, και τώρα η κοπέλα φεύγει. Το άγγιγμα στον ώμο είναι το τελευταίο στιγμιότυπο ενός τρυφερού καληνυχτίσματος. Ένα κλικ νωρίτερα, ο άνδρας ήταν κι αυτός γυρισμένος προς το μέρος της και μπορεί να φανταστεί κανείς το δεξί του χέρι να χαϊδεύει το αριστερό της μπράτσο. Δυο κλικ νωρίτερα, ίσως ήταν όρθιος και την αγκάλιαζε. Ένα κλικ αργότερα, η κοπέλα θα μας έχει γυρίσει την πλάτη και θα αποχωρεί, ενώ το δεξί χέρι του άνδρα θα σηκώνει τη μπύρα του!

Αλλά στο στιγμιότυπο αυτό, η κοπέλα, πριν φύγει προλαβαίνει να μας ρίξει ένα ευθές και καθαρό βλέμμα. Τι φαίνεται στο βλέμμα της; Κάποιος άλλος θα έλεγε ίσως ευτυχία, αλλά είναι από τις λέξεις που αποφεύγω. Προτιμώ αυτό το ίδιο εγώ να το λέω ισορροπία.

Μπορεί να είναι και αντίθετα τα πράγματα. Μπορεί ο άνδρας να είναι από νωρίς στην παμπ με τους υπόλοιπους και τώρα να έρχεται να τον βρει η κοπέλα. Ένα κλικ νωρίτερα, ο άνδρας έπινε τη μπύρα του και η κοπέλα περπατούσε προς το μέρος του, μέσα από την πόρτα που φαίνεται στο βάθος. Ίσως έφτιαχνε και τα μαλλιά της. Ένα κλικ αργότερα, ο άνδρας θα έχει γυρίσει παραξενεμένος να δει ποιος τον αγγίζει στο ώμο. Δυο κλικ αργότερα, θα γελάνε και θα τις κάνει χώρο να καθίσουν μαζί στον πάγκο.

Μπορεί ακόμα και να μη συνδέονται ερωτικά! Μπορεί να είναι αδελφή του - μοιάζουν λίγο, δε μοιάζουν; Μπορεί μόλις να ήρθε από το φτωχό δωμάτιο που νοικιάζουν απέναντι από την παμπ, να του πει κάτι γρήγορο, και μαζί να του πει και να μην το παρακάνει πάλι με το ποτό, γιατί πρέπει και να ξυπνήσει αύριο.

Ίσως είμαστε στο Λίβερπουλ του 19ου αιώνα. Δύο αδέλφια από το Ντόνεγκαλ ήρθαν στο Λίβερπουλ προς αναζήτηση βιοπορισμού. Η κοπέλα δουλεύει στις κλωστοϋφαντουργίες και ο αδελφός της φορτώνει και ξεφορτώνει στο λιμάνι. Και τα λοιπά, και τα λοιπά (όχι πάντως πολύ πρωτότυπα!).

Όπως και να έχει, το βλέμμα και το άγγιγμα της κοπέλας είναι σαφή: είναι ισορροπημένη (υπενθυμίζω, άλλος θα έλεγε ευτυχισμένη), και αιτία της ισορροπίας (ευτυχίας) είναι η αναφορά της σ' αυτόν το νέο άνδρα.

Ό,τι σεξιστικότερον και υποτιμητικότερον για την προσωπικότητα της γυναίκας, δηλαδή. Όταν το πάρει είδηση η θεία Όλγα που ξέρει ότι πρέπει να μπει μια τάξη και στο διαδίκτυο, προφανώς θα μας το κόψουνε με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Γι' αυτό είπα εξ' αρχής, αν σ' αρέσει άκου το όσο ακόμα μπορείς!

Το λοιπόν, έχω πει ότι θα γράψω κάτι περί Πρεσπών, και μάλλον περισσότερο περί της επόμενης μέρας. Θέλησα, όμως, να γράψω πρώτα αυτά το μικρά και ανούσια που είχα στο μυαλό μου, με κύριο στόχο μήπως γράφοντας μου έρθει η όρεξη για γράψιμο!

Θα προσπαθήσω να το γράψω και ελπίζω να μη με προλάβουν εξελίξεις. Μέχρι να το κάνω:

- ιδού η πρώτη χειροπιαστή συνέπεια της συμφωνίας: ΑΚΥΡΩΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ 29/1/19 ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΣΤΟ ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

- υλικό μέχρι να γράψω τα δικά μου: συνέντευξη του Μπωμιέ που γράφει τώρα στα γαλλικά και τα λέει ωραία και ελπίζω να τον δούμε σε μερικά χρόνια μεταφρασμένο

- κι άλλο υλικό: προπέρσινο άρθρο του Μητραλέξη που μας λέει, επιτέλους, δυο απλά πράματα

Ελπίζω να μην περάσουν δυο χρόνια πριν επανέλθω!

Το Brexit

Κατόπιν εορτής και με αρκετή καθυστέρηση, λόγω απουσίας αλλά και ρούχλας.

Ξεκινώ με κάτι θεμελιώδες. Πολλοί μιλούν χρόνια τώρα για κάποιο "έλλειμμα δημοκρατίας" στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στις τελευταίες ευρωεκλογές για πρώτη φορά οι υποψήφιοι για τη θέση του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ήταν γνωστοί εκ των προτέρων και προταθέντες από τα "ευρωπαϊκά κόμματα". Υποτίθεται ότι αυτό ήταν ένα βήμα προς την κατεύθυνση της "εμβάθυνσης της δημοκρατίας" σε επίπεδο Βρυξελλών. Γρήγορα όμως έγινε σαφές ότι η σχετική ρητορική δεν "πούλησε" και ως εκ τούτου εγκαταλείφθηκε, από όλους πλην των πλέον ψυχοπαθών.

Σημείωση: λατρεύω τους ευφημισμούς. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι, π.χ., το 1967-74 και στην Ελλάδα είχαμε "έλλειμμα δημοκρατίας". Είχαμε, δεν είχαμε; Όταν, όμως, ορίζεις ένα έλλειμμα, θα πρέπει για λόγους πληρότητας να εξηγήσεις ποιος καλύπτει αυτό το έλλειμμα! Το 1967-74, το έλλειμμα στην Ελλάδα το κάλυπτε ένα "περίσσευμα δικτατορίας". Στην σημερινή ΕΕ, ποιος το καλύπτει; Ίσως η γραφειοκρατία, ίσως τα λόμπυ. Δεν είμαστε σε θέση καν να διακρίνουμε.

Προχωρώ. Και για τις ανάγκες αυτού του κειμένου, αφήνω στην άκρη την "αλλουνού Κοντογιώργη" συζήτηση κατά πόσο το νεωτερικό κοινοβουλευτικό σύστημα αποτελεί δημοκρατία. Δέχομαι, δηλαδή, συμβατικά μιλώντας, εδώ να το αναφέρω ως / σαν δημοκρατία. Παρατηρώ, όμως, ότι πριν ακόμα φτάσει κανείς να εξετάσει αν και κατά πόσο "κρατεί ο Δήμος" θα πρέπει πρώτα να υφίσταται ο Δήμος!

Υφίσταται "ευρωπαϊκός δήμος";

Κατ' αρχήν, τι νοείται δήμος; Καλή ερώτηση. Σε παλιότερη ανάρτηση που μου λέγατε ότι σας άρεσε, είχα πιθανολογήσει πως τα γεγονότα του Σικελικού Εσπερινού σηματοδοτούν την πρώτη φορά στην ιστορία της δυτικής Ευρώπης που μια ομάδα ανθρώπων (εν προκειμένω οι σικελοί) συνέρχονται εν ελευθερία και συγκροτούν συλλογικό υποκείμενο. Δήμο, θα έλεγε κανείς - και η συνείδηση αυτού, το έθνος. Αξίζει και μια αναφορά στον αγγλικό όρο body politic, αλλά να μην επιμένω πολύ στον αναλυτικό ορισμό του θέματος. Σε κάποιο σχόλιο αναγνώστη σε προ μηνών ανάρτηση του Ινφογνώμονα σχετική με την προσφυγική κρίση, αναφέρθηκε πως το κάθε κράτος - μέλος της Ένωσης κοιτάει το συμφέρον του και μόνο. "Δεν θα λειτουργήσει αυτό το πράγμα αν δεν είναι έτοιμος ο έλληνας να τα χαλάσει με το ρώσο για την Εσθονία και δεν πονέσει ο ούγγρος το Αιγαίο" - παραφράζω από μνήμης διατηρώντας το νόημα.

Αφήνω στην άκρη το "να τα χαλάσει ο έλληνας με το ρώσο για την Εσθονία". Δεν μπορείς στον τόπο μας να κάνεις ορθολογική συζήτηση περί Ρωσίας. Οι μισοί είναι ρωσολάτρες και οι άλλοι μισοί ρωσοφοβικοί (κατά τα αραχνοφοβικοί, κλειστοφοβικοί, αγοραφοβικοί, υψοφοβικοί κλπ.). Αλλά το ότι ο ούγγρος δεν πονάει το Αιγαίο, το ότι ο γερμανός δεν θα έρθει σε προστριβή με τον τούρκο για 250 βραχονησίδες, ούτε θα του πούνε ποτέ τίποτα του Αβέρωφ τα κανόνια, ο Κανάρης κι η Μπουμπουλίνα. Το γεγονός ότι όλα τα κράτη - μέλη όντως κοιτούν μόνο το δικό τους συμφέρον (...εκτός από την Ελλάδα, αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία) και το γεγονός ότι αυτό το θεωρούμε απολύτως φυσικό. Το γεγονός ότι εν έτει 1980 μπήκαμε στην τότε ΕΟΚ διατρανώνοντας ότι διασφαλίζουμε τα σύνορά μας από την (ΝΑΤΟϊκώς σύμμαχο, λέει...) Τουρκία... και εν έτει 2015 βρεθήκαμε δακτυλοδεικτούμενοι γιατί δεν μπορούσαμε να διαφυλάξουμε αυτά τα ίδια τα εν λόγω σύνορα... αδίκως δακτυλοδεικτούμενοι; δικαίως, θα σου πω, αλλά φαντάζεσαι ποτέ το Βέρμοντ να τα βάζει με την Αριζόνα για τυχόν δυσκολίες της τελευταίας να ελέγξει τα σύνορα από διείσδυση λαθρομεταναστών; Ή μήπως θα θεωρούσες φυσικό και θεμιτό ο μεσσήνιος να αδιαφορεί για τη Θράκη και ο ροδίτης για τα περί Τσαμουριάς των Αλβανών;

Προφανώς η απάντηση στα δύο τελευταία ερωτήματα είναι όχι και όχι και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι κάτοικοι του Βέρμοντ και της Αριζόνας λογίζονται ανήκοντες στο ίδιο body politic, το αμερικανικό. Αντίστοιχα, ο μεσσήνιος, ο εβρίτης, ο ροδίτης κι ο θεσπρωτός στο ελληνικό. Από τη στιγμή όμως που ο γερμανός, ο έλληνας και ο ούγγρος λογίζεται προφανές ότι κοιτούν ο καθένας τα δικά του συμφέροντα, έπεται ότι δεν υφίσταται κάποιο body politic που να τους περιλαμβάνει. Ακόμα και "η αρχή της αλληλεγγύης" για την οποία ωρύονται οι συριζαίοι, εξ' ορισμού αυτό αποδεικνύει: "εγγύη" προς αλλήλους, του ενός προς τον άλλο!

Δεν υπάρχει, επομένως, "ευρωπαϊκός δήμος", ή ας πούμε δεν υπάρχει ακόμα. Μέχρι να υπάρξει, εάν υπάρξει, είναι άτοπο να μιλάμε για "ευρωπαϊκή δημοκρατία" χωρίς να είμαστε ψυχοπαθείς, ανεξάρτητα από τυχόν θεσμικές διευθετήσεις σε επίπεδο διοίκησης Βρυξελλών. Είναι απολύτως δεδομένο ότι θα υπάρχει πλήρες "έλλειμμα δημοκρατίας" όσο υπάρχει πλήρης "έλλειψη δήμου".

Συνεχίζοντας και απλά μιλώντας: ένα ποσοστό Χ% της νομοθεσίας κάθε κράτους - μέλους προέρχεται κατευθείαν από τις Βρυξέλλες. Πόσο είναι το Χ, αυτό εξαρτάται από ποιόν θα ρωτήσεις! Κατά τη διάρκεια της πρόσφατης εκστρατείας πριν το βρετανικό δημοψήφισμα, η παράταξη του Brexit το ανέβαζε, για την περίπτωση της Βρετανίας, δεν θυμάμαι, ίσως και στο 80, ενώ αυτή του Bremain το κατέβαζε στο 30, 40. Το BBC σε μια έρευνα θυμάμαι να το είχε βγάλει κάπου ανάμεσα.

Όσο και να είναι πάντως αυτό το "άγνωστο Χ", είναι μια σημαντική σειρά νόμων που επηρρεάζουν τη ζωή των πολιτών, και οι οποίοι έρχονται από όργανα τα οποία δεν λογοδοτούν σε δήμο - και δεν θα καταστεί δυνατό να λογοδοτήσουν, όσες θεσμικές μεταρρυθμίσεις και να γίνουν (που ούτε και τέτοιες άλλωστε γίνονται), από τη στιγμή που δεν υφίσταται ο δήμος στον οποίο θα λογοδοτούσαν. Σημειωτέον δε ότι το όποιο Χ δεν έχει και κανένα άνω όριο εγγυημένο από πουθενά...

Η Βρετανία υπήρξε η πρώτη "φιλελεύθερη δημοκρατία" της εποχής μας. Οι πολίτες της είχαν την αίσθηση (ή και ψευδαίσθηση, αδιάφορο για εδώ!) ότι αλλάζοντας τους κυβερνώντες και τους βουλευτές μπορούν να καθορίσουν την κατεύθυνση στην οποία θα κινηθούν οι νόμοι και οι πολιτικές του τόπου τους. Προφανώς, παραμένοντας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποδέχονται ότι χάνουν έστω και τη θεωρητική συγκεκριμένη ικανότητα, τουλάχιστον κατά Χ%, όπου μάλιστα Χ μεταβλητό με το χρόνο και μη εγγυημένο! Αυτό το λέμε "απώλεια εθνικής κυριαρχίας", αλλά θέλησα να το κάνω έτσι λιανά παρά να το πετάξω σαν γνωστό όρο, για να καταδειχτεί ότι δεν κρύβεται τίποτα εθνικιστικό ή ακροδεξιό από πίσω!

Επιπλέον, οι βρετανοί είναι λαός με υψηλό επίπεδο εθνικής αυτοπεποίθησης. Ορθώς, εσφαλμένως (όπως στο ποδόσφαιρο!), δικαιολογημένως, αδικαιολογήτως, καλώς, κακώς - αδιάφορο για εδώ! Κουβέντες του τύπου "να μας κυβερνήσουν οι ευρωπαίοι ώστε να ασχοληθούμε με τα ουσιώδη" δε νομίζω ότι περνάνε εκεί, ούτε ως "χαρισματικά παιχνιδιάρικες φράσεις"!

Από τα παραπάνω, δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει και τόσο πολύ το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Το τι θα γίνει τελικά, άγνωστο. Εδώ είμαστε να το δούμε. Προς το παρόν, επισήμως "Brexit means Brexit". Και αν τυχόν καταρρεύσει η συμφωνία της ΕΕ με την Τουρκία για το προσφυγικό όπως εκφράζονται φόβοι, μήπως προκύψουν και άλλες εξελίξεις αλλού, που δεν διακρίνονται αυτή τη στιγμή.

Ασφαλώς, σε έναν τόπο όπως ο δικός μας όπου έχουμε απωλέσει προ πολλού την ψευδαίσθηση ότι δια των εκλογών μπορούμε να αλλάξουμε κάποια κατεύθυνση. Και επιπλέον, παρά τις μεγαλοστομίες, οι νεοέλληνες έχουμε πολύ χαμηλό επίπεδο εθνικής αυτοπεποίθησης (για την ακρίβεια: η ανάγκη για μεγαλοστομίες αποδεικνύει ακριβώς το χαμηλό του επιπέδου εθνικής αυτοπεποίθησης). Σε έναν τέτοιο τόπο, λοιπόν (καλώς ή κακώς, δεν παίρνω θέση), οι ισορροπίες είναι αρκετά διαφορετικές.

Μετά την ανακοίνωση, λοιπόν, των αποτελεσμάτων του βρετανικού δημοψηφίσματος, μάς προέκυψε η είδηση ότι υφίσταται πρόταση βρετανών πολιτών στην ιστοσελίδα του κοινοβουλίου τους, σύμφωνα με την οποία το δημοψήφισμα θα εθεωρείτο έγγυρο εάν η συμμετοχή ξεπερνούσε το 75% και η πλειοψηφούσα άποψη το 60%. Αλλοιώς, λέει, θα έπρεπε να επαναληφθεί. Ασφαλώς δεν είναι παράξενο ούτε ανήκουστο να τίθενται τέτοιες προδιαγραφές αυξημένης πλειοψηφίας προκειμένου για εκλογικές διαδικασίες όπου διακυβεύονται κεφαλαιώδη ζητήματα - ώστε να αποφευχθεί η περίπτωση της ευκαιριακής, οριακής πλειοψηφίας. Αυτό που δεν γίνεται σε σοβαρό κράτος είναι τέτοιες προδιαγραφές να τεθούν εκ των υστέρων. Εδώ λοιπόν έχουμε δύο στοιχεία. Το πρώτο, φαίνεται πώς πράγματι βρέθηκαν εκατοντάδες χιλιάδων βρετανών ψηφοφόρων που το υπέγραψαν. Το δεύτερο, έγινε πρώτο θέμα στα ελληνικά κανάλια... Το πρώτο δείχνει ότι τελικά δεν είναι, φαίνεται, μόνο οι έλληνες ψηφοφόροι για τα πανηγύρια. Το δεύτερο δείχνει ότι τελικά είναι, φαίνεται, μόνο οι έλληνες δημοσιογράφοι τόσο πολύ για τα πανηγύρια... Έπαιξε έντονα το θέμα σε όλα τα κανάλια σαν τελευταία ελπίδα, λέει, να ανατραπεί το αποτέλεσμα. Σε όλα τα κανάλια, αλλά δεν μπορώ να μην ξεχωρίσω τον κύριο Σκάλκο της ΕΡΤ, γιατί κόντεψα να σπάσω την τηλεόραση μ' αυτά που έλεγε... Δηλαδή ούτε που τους περνούσε από το μυαλό, οφείλουμε να συμπεράνουμε, ότι με μια τέτοια αφελή διάταξη, θα μποϋκόταραν οι οπαδοί του Brexit το επόμενο δημοψήφισμα και θα έπρεπε να επαναληφθεί κι αυτό.

Ο κύριος Γιούνκερ λίγες μέρες μετά δήλωσε ότι τα δημοψηφίσματα δεν είναι κατάλληλη μέθοδος για να λαμβάνονται τέτοιας σημασίας αποφάσεις (στην πάλαι ποτέ Γιουγκοσλαβία όμως ήταν, ε...) και ο κύριος Σταύρος Λυγερός εξέφρασε την ανησυχία του για τη δήλωση αυτή. Εκφράζω κι εγώ τη βαθιά ανησυχία μου, όχι τόσο για τη δήλωση αυτή καθ' αυτή, όσο γιατί φοβάμαι ότι έχουν κάνει έτσι την πολιτική και την οικονομία, που σα να έχει δίκιο ο Γιούνκερ! Και όχι μόνο αυτό, αλλά μήπως ισχύει και για τις εκλογές κάτι ανάλογο! Αφήνω, όμως, εδώ αυτό το νήμα της σκέψης και δεν το πάω παραπέρα.

Επανέρχομαι στα περί "δήμου" που έγραφα παραπάνω, μου φαίνονται πιο ελκυστικά για παιχνίδια του μυαλού. Πόσο πιθανό είναι να δημιουργηθεί ένας "ευρωπαϊκός δήμος" συν τω χρόνω, με φυσικές διαδικασίες; Βλέποντας την ήπειρό μας, με τις βαθειά ριζωμένες πολιτισμικές, γλωσσικές, ιστορικές και άλλες διαφορές, θα έλεγε κανείς, πολύ πολύ μα πάρα πολύ απίθανο! Δε χρειάζονται τρομερές αναλύσεις: τετρακόσια χρόνια μετά την ένωση των θρόνων Σκωτίας και Αγγλίας, και μετά από αιώνες κοινής αποικιοκρατικής αυτοκρατορίας, και παρά την κοινή γλώσσα, ακόμα αμφισβητείται συχνά και έντονα κατά πόσο οι δύο λαοί αποτελούν ένα body politic, ή μήπως οι σκωτσέζοι αποτελούν ξεχωριστό (και άρα θα έπρεπε, π.χ., ίσως να μη δεσμεύονται από το βρετανικό δημοψήφισμα αλλά να παραμείνουν στην ΕΕ ως ανεξάρτητο κράτος, όπως είναι έτοιμοι να δεχτούν μάλιστα οι πλέον ψυχοπαθείς εκ των βέλγων). Ακόμα: πεντακόσια χρόνια και βάλε μετά το γάμο των Καθολικών Μοναρχών που ένωσε τις κτίσεις της Καστίλλης και της Αραγωνίας, οι καταλανοί (αραγωνέζοι) μιλούν για ανεξαρτησία. Άρα λοιπόν, αν η Βρετανία και η Ισπανία είναι αμφισβητήσιμο σε πιο βαθμό πέτυχαν την ένωση των (δύο - τριών, γειτονικών, συγγενικών, ομόθρησκων) λαών τους σε ενιαία ταυτότητα - δήμο - πολιτικό σώμα, τι ελπίδες μπορεί να έχει η βαβελώδης Ευρώπη των 28 ή 27 ετερόκλητων; Εμφανώς ελάχιστες, αλλά αυτό αφορά τις φυσικές διαδικασίες, το τονίζω...

Ας πάμε 100 χρόνια μπροστά και ας υποθέσουμε ότι, π.χ., στο Μιλάνο γνωρίζουμε τον... Γιαν. Ο Γιαν έχει τον ένα παππού εσθονό και τον άλλο έλληνα. Οι γιαγιάδες του, η μία πορτογαλέζα και η δεύτερη τσέχα. Είπαμε, τον γνωρίσαμε στο Μιλάνο, εδώ μεγάλωσε και μη με ρωτάς τι γλώσσα μιλάει για φυσική του.

Ο Γιαν πιθανότατα αισθάνεται ευρωπαίος, ελλείψει άλλης επιλογής ταυτότητας! Μια κρίσιμη μάζα από τέτοιους Γιαν θα συνιστούσε ευρωπαϊκό δήμο. Ίσως θα απαιτούνταν 3-4 συνεχόμενες "γενιές Εράσμους" για να γίνει αυτό. Θυμάμαι όταν μου έλεγες για εκείνη την αίτηση που είχες κάνει για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ερευνητικής εργασίας και σε κόψανε διότι η προτεινόμενη δουλειά "δεν προωθούσε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση". Εσύ βρέθηκες στον αγγλοσαξωνικό χώρο όπου έχεις παραμείνει έκτοτε και η Ευρώπη αναρωτιέται γιατί και η έρευνά της χάνει σε ανταγωνιστικότητα... Απλούστατα, γιατί σε αρκετές περιπτώσεις αντί να χρηματοδοτηθεί έρευνα ποιότητας, διοχετεύονταν κονδύλια με κύριο μέλημα να δημιουργηθούν οι συνθήκες που θα γεννήσουν τους παππούδες του... Γιαν.

Για να πετύχει, βέβαια, αυτό το κόλπο, θα έπρεπε να μεσολαβήσουν δεκαετίες σταθερότητας, χωρίς μεγάλες κρίσεις. Οι κρίσεις που δεν απεφεύχθησαν ήταν και είναι έντονες και αμφισβητούν το οικοδόμημα. Η (πρώτη) γενιά του Εράσμους σε πολλές χώρες παρουσιάζει σημαντικά ποσοστά ευρωσκεπτικισμού. Μα καλά, το 1992 που υπεγράφη η Συνθήκη του Μάαστριχτ δεν κατάλαβε κανείς ότι θα υπήρχαν δυσκολίες, θα υπήρχαν κρίσεις; Να σου πω τι σκέφτομαι. Κατ' αρχήν, το 1992 η ατμόσφαιρα σε όλο τον κόσμο ήταν πανηγυρική. Μόλις είχε πέσει ο κομμουνισμός και κανείς δεν έβλεπε τι θα μπορούσε να πάει στραβά στον υπέροχο κόσμο που ανέτελε. Λίγα μυρμήγκια μένανε να πατηθούνε, μια Γιουγκοσλαβία, ένας Σαντάμ Χουσεΐν που τότε άλλωστε η παραμονή του ακόμα εξυπηρετούσε. Κανείς δεν φανταζόταν Μπιν Λάντεν ικανό να πλήξει επί δυτικού εδάφους, 9/11, κανείς δε φανταζόταν ούτε dotcom crisis ούτε Lehman Brothers. Ο υπέροχος κόσμος της παγκοσμιοποίησης ερχόταν ολοταχώς, και μόνο κάποιοι φώναζαν - φώναζαν μάλιστα συνήθως λάθος πράματα για λάθος λόγους και με λάθος τρόπο - και με λάθος κίνητρο, συχνά. Το 1992 ήταν που βγήκε και το βιβλίο του Φράνσις Φουκουγιάμα περί τέλους της Ιστορίας, ενδεικτικό κι αυτό της όλης ατμόσφαιρας θριάμβου της εποχής.

Δεν αποκλείω, λοιπόν, μέσα σ' αυτό το κλίμα, πολλοί να πίστεψαν πράγματι ότι οι κρίσεις, τα προβλήματα, οι οξύνσεις, οι εξάρσεις ήταν θέματα του παρελθόντος για την ανθρωπότητα - τουλάχιστον για τη "δυτική" ανθρωπότητα. Και ίσως το μόνο ζητούμενο πια να ήταν να φέρουμε και την υπόλοιπη ανθρωπότητα στο "μαντρί".

Μια άλλη οπτική: θα έχεις δει κι εσύ που έχεις δουλέψει στην παραγωγή στην Ευρώπη πόσο ευθυνόφοβοι είναι οι άνθρωποι. Συχνά όταν ξεκινούσαμε μια καινούρια δουλειά είχα την εντύπωση ότι ολονών η πρώτη προτεραιότητα ήταν, αν αυτό αποτύχει, να έχουν βρεθεί σε τέτοια θέση ώστε να μην μπορούν να κατηγορηθούν αυτοί. Δεύτερη προτεραιότητα να πετύχει η δουλειά! Ίσως κάτι τέτοιο έγινε κι εδώ, πάμε μπροστά όλοι μαζί, ό,τι πετύχουμε έχει καλώς, αλλά τώρα που βρήκαμε τα σκούρα, φταίνε για όλα οι έλληνες...

Και τι βλέπω λοιπόν τώρα εγώ να γίνεται; Τι να δω; Νομίζω είμαστε σε μια κατάσταση όπου λίγοι πια πιστεύουν στο "ευρωπαϊκό όνειρο", αλλά πολλοί φοβούνται το κόστος της απομάκρυνσης / διάλυσης. Κόστος οικονομικό, που θα αντανακλάται στο επίπεδο διαβίωσης, αλλά και κόστος πολιτικό / γεωπολιτικό. Εύλογες οι ανησυχίες, ασφαλώς τις συμμερίζομαι κι εγώ. Η πιθανότητα σταδιακής διάλυσης του όλου εγχειρήματος τα προσεχή χρόνια υφίσταται - και στην περίπτωση αυτή το Brexit ίσως αποτελέσει συμβολικώς το ανάλογο της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου.

Η πιθανότητα "ιστορικώς σύντομα" κάποιοι από τους ευρωπαϊκούς λαούς - οι πιο κοντινοί γεωγραφικά και πολιτισμικά, και με συμβατά συμφέροντα και γεωπολιτικές συνθήκες - να αφομοιωθούν / απορροφηθούν σε κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα / δήμο (έστω και "επιφανειακά", όπως παραπάνω οι βρετανοί και οι ισπανοί μέσα στις υπάρχουσες χώρες τους), επίσης υφίσταται. Οι υπόλοιποι τι θα γίνουν; Ή θα αποχωρήσουν ή θα παραμείνουν ως υποτελείς, με την τελευταία λέξη να μπορεί να πάρει ένα σωρό διαφορετικές κλασσικές ή μεταμοντέρνες μορφές.

Για την πληρότητα, ας δώσω και μια "ευρωπαϊκώς αισιόδοξη" νότα. Το 2002 το καλοκαίρι βρέθηκα στη Νέα Ορλεάνη, σε ένα συνέδριο. Θυμάμαι πως σε ένα γεύμα βρέθηκα δίπλα με έναν αμερικάνο μηχανικό, νέο σε ηλικία και συμπαθέστατο. Πιάσαμε την κουβέντα περί ανέμων και υδάτων, και διαπίστωσα ότι ήταν ο πρώτος (και μοναδικός ακόμα σήμερα) αμερικάνος που είχα γνωρίσει ο οποίος ήξερε πώς δούλευε η Ευρώπη. Για παράδειγμα, δε γούρλωσε τα μάτια του όταν του είπα ότι μπορούσα ως ευρωπαίος πολίτης να δουλέψω οπουδήποτε μέσα στην ΕΕ, χωρίς άδειες παραμονής και εργασίας κλπ. Το ήξερε ήδη. Συζητήσαμε και για τις δυσλειτουργίες του συστήματος, και έκανε ένα σχόλιο που ακόμα θυμάμαι: "μην ανησυχείς, κι εμάς εδώ μας πήρε πάνω από 100 χρόνια να φτιάξουμε μια σοβαρή ένωση".

Αν τα πράγματα δε φαίνονται ρόδινα για την ΕΕ σήμερα, κάπου εξήντα χρόνια μετά τη Συνθήκη της Ρώμης, σκέψου πόσο λιγότερο ρόδινα θα φαίνονταν το 1861-65 για τις ΗΠΑ, λιγότερο από 100 χρόνια μετά την ανεξαρτησία τους. Προφανώς οι διαφορές είναι κεφαλαιώδεις, αλλά δεν μπορεί να αποκλειστεί και η περίπτωση σε 150 χρόνια από σήμερα να υπάρχουν ευρωπαίοι που θα κοιτούν το δημοψήφισμα στη Βρετανία και τον ευρωσκεπτικισμό που κόντεψε να διαλύσει την ένωση με τα μάτια του πολίτη που μελετά την ιστορία της χώρας του, με τα μάτια αντίστοιχα με του σημερινού αμερικάνου που μελετά το 1861-65.

Και πώς θα έχει προκύψει "ευρωπαϊκός δήμος"; Ξέρω κι εγώ; Κάπως.

Και όλα τα παραπάνω, βέβαια, αγνοούν τον παράγοντα δημογραφική παρακμή / αλλοίωση των ευρωπαϊκών πληθυσμών και την οξυμένη ισλαμική τρομοκρατία επί ευρωπαϊκού εδάφους. Ε, δεν μπορώ να τα περιλάβω όλα σε ένα κείμενο!

Κλείνω: σε συναισθηματικό επίπεδο χάρηκα με την επικράτηση του Brexit. Γενικά, αν δεν το έχεις καταλάβει ακόμα, προτιμάω πάντα το τζέρτζελο και το μπάχαλο από την ησυχία και τη σταθερότητα. Ήταν δε απολαυστικό να βλέπεις στην τηλεόραση έλληνες και ξένους συστημικούς πολιτικούς και δημοσιογράφους να μην ξέρουν πια πού τους πάνε τα τέσσερα.