Πόση διαφορά κάνει ένα γράμμα!

Πάμε απόψε μια βόλτα στα τραγούδια που μας μεγαλώσανε;

Το θυμάσαι αυτό;

Εντάξει, στην περίπτωσή μου δε με "μεγάλωσε" ακριβώς. Θά 'χα τελειώσει, νομίζω, και το στρατό όταν το πήρα χαμπάρι. Πάντως μου είχε κολλήσει πάρα πολύ άσχημα, μπορεί να το άκουγα και... 150 φορές στη σειρά. Κάπου έχω και το CD, αλλά τώρα με το youtube πια, ποιος ξέρει κι αν παίζουν ακόμα, 19, 20 ετών CDιά. Άλλα που μου είχαν κολλήσει άσχημα: Με το ίδιο μακό και, σε άλλο κλίμα τελείως, Ένα τραγούδι απ' τ' Αλγέρι, στην πιο λαϊκή μου φάση. Μου είχε κολλήσει, επίσης, άσχημα η Κάθρην Μακ Κόρμακ ως Μάρρον στο Braveheart. Άσχετο, αλλά μου προέκυψε συνειρμικά: είναι αρκετά χρόνια τώρα που έχω σκεφτεί ότι ο πατέρας του Ρόμπερτ Μπρους στην ίδια ταινία θυμίζει τον... Κωνσταντίνο Μητσοτάκη. Κάπως έτσι τον φαντάζομαι κι αυτόν, στα έσχατα γηρατειά του να καθοδηγεί την, πασιφανώς φεουδαρχική, οικογένειά του, με ποιον να συμμαχήσει ο καθένας, ποιον να μαχαιρώσει πισώπλατα, με ποιον ξένο να τα κάνει πλακάκια. Δηλαδή, άμα μας την πέσει ο Ερντογάν και μας κάνει βιλαέτι, στοιχηματίζω μια μακαρονάδα ότι βεζύρης μας θα τοποθετηθεί κάποιος ή κάποια από τη συγκεκριμένη ευρύτερη φατρία. Αλλά να μην ξεφεύγω.

Οι Πυξ Λαξ, λοιπόν, είχαν κάνει μια δωρεάν συναυλία στο Ζηρίνειο στην Κηφισιά προς τα τέλη Σεπτεμβρίου του 2000, λίγες εβδομάδες ή μήπως και μέρες πριν φύγω τότε από την Ελλάδα. Είχα πάει κι εγώ, αφού το πατρικό μου ήταν κοντά. Ήμουν με παρέα που δε θέλω να θυμάμαι, αλλά αυτό είναι άλλο θέμα! Τη συναυλία αυτή καθαυτή θέλω και παραθέλω να τη θυμάμαι. Είχε κυκλοφορήσει τότε η φήμη, ή μήπως ήτανε και επίσημη ανακοίνωση, ότι θα ήταν η τελευταία τους εμφάνιση και μετά θα διαλύονταν.

Εγώ μετά έφυγα και γενικά έχασα επαφή με τα μουσικά δρώμενα της Ελλάδας. Όσο λίγο τα παρακολουθούσα, πάντως, είδα ότι κράτησαν μερικά χρόνια ακόμα, έκαναν άλλες 2-3 "τελευταίες συναυλίες" ίσως, έβγαλαν, νομίζω, και έναν ακόμα δίσκο. Κάποια στιγμή όντως διαλύθηκαν. Και τώρα τελευταία βρήκα στο youtube ότι ξανασυναντήθηκαν για μερικές εμφανίσεις, συμπτωματικά το 2011, φαίνεται μερικούς μήνες πριν εγώ επιστρέψω πια στην Ελλάδα, χωρίς πάντως το Μάνο που εν τω μεταξύ είχε πεθάνει.

Ορίστε πάλι το Μέλυδρον από μια από αυτές τις εμφανίσεις του 2011:

Λοιπόν, έβρισκα πάντα εκπληκτικούς τους στίχους:

Δεν τελειώνει η ζωή σε μία άρνηση,

κι αν έχεις άντερα την άρνηση ακολούθα,

τι σε πειράζει αν σε δείχνουνε στο σπίτι σου,

γιατί δε φόρεσες ανάποδα τα ρούχα.

Τι μου έβγαζαν αυτοί οι στίχοι;

Πρώτα απ' όλα, υπάρχει "σπίτι σου". Δεύτερον, υπάρχει "ίσια" και "ανάποδα". Τρίτον, στο "σπίτι σου" μπορεί και να "φοράνε ανάποδα τα ρούχα".

Εσύ τι να κάνεις;

Στίψε το μυαλό σου, την ψυχή σου και τη συνείδησή σου. Δες το "ίσιο". Ανάπτυξε τα "άντερα" να κάνεις το "ίσιο", ακόμα και αν χρειαστεί να "ακολουθήσεις την άρνηση". Και τι σε πειράζει αν "σε δείχνουνε στο σπίτι σου" γιατί "δε φόρεσες ανάποδα τα ρούχα"; "Ανάποδα" - δηλαδή όπως αυτοί. Εσύ τα φόρεσες "ίσια" - "ανάποδα" μόνο από τη δική τους οπτική, μόνο σε σχέση μ' αυτούς - αλλά "ίσια" όπως είδες, σκέφτηκες και κατάλαβες εσύ. Να έχεις, δηλαδή, τα "άντερα" να ακολουθήσεις το "ίσιο", που ακόμα και "στο σπίτι σου" το βλέπουν "ανάποδο" και γι' αυτό "σε δείχνουνε".

Μου φαινόταν φανταστικό μήνυμα αυτό, και τις 10000 φορές τουλάχιστον που είχα ακούσει το κομμάτι. Βγάλε άντερα! Χάραξε δρόμο δικό σου! Κάνε ρήξεις - και με το σπίτι σου το ίδιο αν χρειαστεί! Αλλά όχι στον αέρα - κάντο επειδή βλέπεις το "ίσιο" που δε φαίνεται να θέλουν καν να προσπαθήσουν να δουν οι άλλοι.

Αλλά και τι άλλο;

"Αν θέλεις περισσότερο, εδώ δε σε κερνάνε".

Ευθύνη των επιλογών σου, δηλαδή. Αν φας τα μούτρα σου ακολουθώντας την "άρνηση", κανείς δε θα σε σώσει. Να το ξέρεις κι αυτό, να κάνεις τα κουμάντα σου, να το λάβεις υπόψη σου όταν πας να διακρίνεις το "ίσιο" και να αποφασίσεις τι πορεία θα χαράξεις.

Νεωτερικό μήνυμα δηλαδή, ε; Αν και... άσε τώρα. Όταν τον 4ο αιώνα ο Γρηγόριος Νύσσης έγραφε ότι "αδέσποτον η αρετή και εκούσιον και πάσης ανάγκης ελεύθερον", τι να μας πει τώρα κι ο Διαφωτισμός. Εμείς την ελευθερία τη βυζαίνουμε με το γάλα μας. Κι όποιος δεν το ξέρει, να του το πεις να το μάθει. Αλλά τέλος πάντων. Επιστρέφω στους Πυξ Λαξ!

Το άλλο εκπληκτικό που είχαν οι στίχοι όπως τους καταλάβαινα τότε, ήταν ότι μιλούσαν σε όλους, ανεξαρτήτως "ιδεολογίας". Είναι απαραίτητο, νομίζω, αυτό για να μιλάμε για επιτυχημένη στιχουργία. Αλλοιώς μιλάμε για προπαγάνδα, έτσι δεν είναι;

Για του λόγου το αληθές, το είχα στείλει σε κάποιον φίλο που είχε και έχει ακόμα σταθερά πατριωτική οπτική γωνία σε όλα τα θέματα (καλά κάνει). Μου είχε πει ότι τα περί "άρνησης" του θύμιζαν 28η Οκτωβρίου, ΟΧΙ και Μεταξά!

Σε τελική ανάλυση, στη ζωή μας όλοι κάποτε - συχνά, πολύ συχνά - "φορέσαμε τα ρούχα" όπως όλοι οι άλλοι. Φυσιολογικό, δικαιολογημένο και αναγκαίο αυτό. Και κάποτε κάναμε, κάνουμε, θα κάνουμε μικρές ή μεγάλες τομές, θα έρθουμε σε ρήξη με αυτά που "αναμένονται" από εμάς. Όλοι. Σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, όλοι. Αργά ή γρήγορα. Γι' αυτό και τέτοιοι στίχοι μιλούν σε όλους μας.

Αν πρόσεξες, όμως, το δεύτερο βίντεο από το live του 2011, ο στίχος αλλάζει:

Τι σε πειράζει αν σε δείχνουν με το δάχτυλο,

γιατί φόρεσες ανάποδα τα ρούχα.

Εμένα, τώρα, αυτή η μετατροπή μου βγάζει κατιτί το μεταμοντέρνο!

Καταρχήν, δεν υπάρχει πια "σπίτι σου"! Υπάρχουν "γενικώς", κάποιοι που "σε δείχνουν με το δάχτυλο".

Έπειτα, εμφανώς λείπει το "δε". Χωρίς αυτό, δεν ξέρω... ο στίχος μου βγάζει κάτι σαν "δεν υπάρχει ανάποδο και ίσιο, κάνε ό,τι σου καπνίσει, ό,τι σου κατέβει στο τσερβέλο".

"Ναι σε όλα μέσα στο τίποτα", δηλαδή, που γράφει ο αγαπημένος μου κύριος Ζιάκας σε κάποιο σημείο στο Σύγχρονο Μηδενισμό.

Το αστείο, τώρα, ξέρεις ποιο είναι;

Ψάχνοντας να βρω τους στίχους του κομματιού, έτσι για επιβεβαίωση, διαπίστωσα ότι η συντριπτική πλειοψηφία των ιστοσελίδων παρουσιάζουν τον επίμαχο στίχο ως:

γιατί εφόρεσες ανάποδα τα ρούχα

Λείπει ένα δ!!!

Το παλιό μου CD το ίδιο δεν έχει τους στίχους για να μπορώ να ελέγξω "επίσημη" πηγή. Είναι λίγο "κουλό" το "εφόρεσες" εν έτει 1999, αλλά κάθησα και άκουσα προσεκτικά το σημείο της ηχογράφησης και πράγματι, αν και είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς, δεν πρέπει να υπάρχει δ!

Το οποίο σημαίνει ότι επί 18 χρόνια και χιλιάδες ακροάσεων άκουγα το στίχο λάθος, και μάλιστα τον εξελάμβανα καλύτερα από ότι εκλαμβάνω αυτό που ο στιχουργός φαίνεται να έγραψε στην πραγματικότητα!

Αλλά υπάρχει και κάτι άλλο που σημείωσα στο βίντεο του 2011.

Όταν ακούγαμε τους Πυξ Λαξ, ξέραμε το Φίλιππο, το Μπάμπη και το Μάνο. Υπήρχαν και άλλοι μουσικοί από πίσω, που τους πιο πολλούς δεν τους ξέραμε. Ξέραμε, όμως, την ακορντεονίστρια, τη Δήμητρα. Τη "Δήμητρα των Πυξ Λαξ"! Όλοι καταλαβαίναμε για ποια μιλούσε ο άλλος όταν το έλεγε αυτό.

Στο live του 2011, η Δήμητρα δεν εμφανίζεται. Έχει πάρει τη θέση της μια άλλη ακορντεονίστρια, νεότερη, γλυκύτατη και, είμαι βέβαιος, θαυμάσια μουσικός. Αλλά πώς γίνεται Πυξ Λαξ χωρίς τη Δήμητρα;

Κι ενώ φαίνεται πως και η φωνή της είναι ζεστή και γλυκιά όπως πάντα:

Και φαίνεται να έχει άλλον / άλλους συνεργάτη / συνεργάτες. Εντάξει, αυτά είναι τα επεισόδια που έχασα. Μετά το 2000 πέρασε η εποχή που τα παρακολουθούσα τόσο πολύ! Αλλά ξέρεις τι σκέφτηκα; Μήπως επειδή πέρασαν μερικές δεκαετίες, η βιομηχανία του θεάματος θεωρεί ότι "πάλιωσε". Κρίμα αν ισχύει αυτό...

Εν τω μεταξύ στην Ιρλανδία πάντως:

Η Άντρεα με τη φλογέρα και τα φωνητικά θα πρέπει να είναι λίγο πιο μεγάλη από εμένα. Η Σάρον μάλλον πατημένα 50(;), αλλά το βιολί της! Ο Τζιμ καλά, με τους άντρες δεν είναι τόσο σκληρή η βιομηχανία του θεάματος.

Αυτά!

Το ΚΚΕ, τελευταίο προπύργιο του αστικού πολιτισμού!

Ο Παναγιώτης Κονδύλης, μεταξύ των άλλων που ξέρω να έγραψε και των πολλών άλλων που έγραψε και δεν τα ξέρω, εντοπίζει την κατάργηση της διάκρισης ανάμεσα στον ιδιωτικό και το δημόσιο βίο ως ένα από τα χαρακτηριστικά εκείνα γνωρίσματα της "μαζικής δημοκρατίας" που την διαφορίζουν από τον "φιλελευθερισμό", και σηματοδοτούν την παρακμή του "αστικού πολιτισμού" και το πέρασμα από τη "μοντέρνα" στη "μεταμοντέρνα" εποχή.

Ας δούμε καταρχήν λίγο τις ορολογίες, γιατί μπλέκει πολύ το πράγμα. Νεωτερικότητα, μοντερνισμός, μοντέρνα εποχή, αν δεν κάνω λάθος σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Σημαίνουν την εποχή που ξεκινάει κάπου στα μέσα του 18ου αιώνα, ή πιο εμβληματικά ξεκινάει το 1789 με τη Γαλλική Επανάσταση και χαρακτηρίζεται από το θρίαμβο του Διαφωτισμού και του Ορθού Λόγου. Ως προς το ανθρωπολογικό πρότυπο που προβάλει, αυτό είναι ατομοκεντρικό / εξατομικευτικό. Ο Θεόδωρος Ζιάκας λέει ότι ο νεωτερικός είναι ο δεύτερος ατομοκεντρικός πολιτισμός της ιστορίας. Ο πρώτος είναι ο αρχαιοελληνικός, και αξίζει να σημειωθεί χωρίς να αναπτυχθεί εδώ ότι έχουν εντοπιστεί και διαφορές ανάμεσα στο αρχαιοελληνικό και στο νεωτερικό Άτομο, καθώς επίσης και ανάμεσα στον αρχαιοελληνικό και το νεωτερικό Ορθό Λόγο - έχουν εντοπιστεί τόσο από τον κύριο Ζιάκα όσο και από άλλους.

Πότε τελειώνει η νεωτερικότητα; Κατ' αρχήν, παίζει και να μην έχει τελειώσει. Για τους περισσότερους, όμως, τελείωσε κάποια στιγμή τον 20ο αιώνα. Άλλοι λένε το 1989 με την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων, ενώ ο Ζιάκας τοποθετεί το τέλος της στο 1945. Δηλαδή τη σκότωσε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, και κάνει επίσης και έναν ακόμα παραλληλισμό με τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό - τον πολιτισμό που οικοδόμησε ο Όμηρος - λέγοντας ότι αυτόν τον σκότωσε αντίστοιχα ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Εντάξει, κι εμένα μου γεννιούνται απορίες τώρα που το γράφω, που για να προσπαθήσω να τις λύσω θα έπρεπε να ξανακοιτάξω τα βιβλία του. Δεν χρειάζεται, όμως, για τους σκοπούς αυτού του κειμένου.

Τι ακολουθεί τη νεωτερικότητα; Η μετανεωτερικότητα, ή μεταμοντέρνα εποχή, ή, κατά την έκφραση του Ζιάκα, η ύστερη νεωτερικότητα. Ως προς το ανθρωπολογικό πρότυπο που προτείνεται, λέγονται πολλά που πάνε προς παραπλήσιες κατευθύνσεις. Πρότυπο δεν υπάρχει, το πρότυπο είναι μηδενιστικό, το νεωτερικό άτομο έχει καταρρεύσει, έχει διαλυθεί, ή ακόμα και διασπαστεί, η έκλειψη του υποκειμένου και άλλα παραπλήσια. Το προμηθεϊκό, ηγεμονικό, ορμητικό Εγώ του Διαφωτισμού διαλύεται σε έναν αχταρμά από μικροεπιθυμίες και μικρά εγώ, που δίνουν άθροισμα "μηδέν στο πηλίκιο". Αν κάνω δυο βήματα αριστερά για να αγοράσω το τελευταίο gadget, π.χ. υψηλής τεχνολογίας πέταλα για το γάτο μου, και μετά δυο βήματα δεξιά για να μπανίσω καλύτερα την τύπισσα που περνάει, δεν πήγα πουθενά. Το νεωτερικό άτομο, στον ίδιο χρόνο είχε κάνει δέκα βήματα μπροστά.

Ξεφεύγω, αλλά σκέφτηκα έναν ωραίο παραλληλισμό. Μετά συγχωρήσεως κιόλας, αν φανεί κάπως λυρικός ο λόγος. Η νεωτερικότητα είναι σαν ένα ποτάμι (όχι της Λαρίσης, ούτε του Θεοδωράκη), που ξεκινάει ορμητικό από τις πηγές του ψηλά στο βουνό. Στο διάβα του παρασέρνει υλικά, αλλά επίσης αρδεύει και ποτίζει εδάφη, ανθρώπους αλλά και κτήνη. Μόνο που κάποια στιγμή βαλτώνει, γεμίζει νούφαρα, βατράχια, κουνούπια, δυσωδία, μικρόβια. Εκεί, στο βάλτο είμαστε τώρα. Μπορούμε να κάτσουμε να ψοφήσουμε από τις αρρώστιες και τη βρώμα, αναζητώντας μάταια τρόπο να κάνουμε το ποτάμι να ξανα-αποκτήσει την ορμή του. Ή μπορούμε να τον αποξηράνουμε το βάλτο. Όπως κάναμε στην Ελλάδα με τη Λίμνη των Γιαννιτσών. Αν τον αποξηράνουμε, ίσως μπορέσουμε να ανακτήσουμε σημαντικές εκτάσεις, εύφορες, γόνιμες. Και here's the catch, για σένα που δίνεις έμφαση στα επιτεύγματα της νεωτερικότητας και αισθάνεσαι την ανάγκη να την υπερασπιστείς όταν της τα παραχώνω: αν προχωρήσουμε στην αποξήρανση, αυτό που θα κάνει εύφορη τη γη μας θα είναι ακριβώς τα υλικά που έφερε το ποτάμι από τα μέρη που πέρασε, τα υλικά ακριβώς της νεωτερικότητας. Αλλά χωρίς τα βατράχια και τα υπόλοιπα στα οποία κατέληξε.

Λοιπόν, εντάξει, θα περιμένω λίγο ακόμα, μήπως και αρχίσουμε να αποξηραίνουμε το βάλτο. Αλλά αν δω ότι εξακολουθούμε να προσπαθούμε να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα με autan και μανταλάκια για τη μύτη, θα αρχίσω πάλι να θέλω πολιτισμική κατάρρευση όπως έλεγα το Σάββατο.

Αλλά ας επιστρέψω στην ορολογία του Κονδύλη. Όταν λέει "φιλελευθερισμός", νομίζω αυτό δεν θα πρέπει να το εκλάβουμε με τη συνήθη παραταξιακή έννοια που το λέμε σήμερα, τρόπον τινά το αντίπαλο δέος της σοσιαλδημοκρατίας. Νομίζω αναφέρεται στη γενικότερη συγκρότηση της νεωτερικής κοινωνίας. Για παράδειγμα, μέσα στο σπίτι του, στον ιδιωτικό του χώρο, το νεωτερικό άτομο είναι ελεύθερο να λατρεύει όποιον θεό θέλει. Βέβαια υπάρχουν θέματα κι εδώ. Στη νεωτερικότητα ως ιστορική περίοδο είμαστε υποχρεωμένοι να περιλάβουμε και καθεστώτα καταφανώς ανελεύθερα, όπως το σοβιετικό και το ναζιστικό. Μάλιστα, όταν μιλάει για το Διαφωτισμό ο Καραμπελιάς, ξεκινάει επιχειρηματολογώντας ότι ο μαρξισμός αποτελεί την πιο "πλήρη" έκφανση του Διαφωτισμού, με την έννοια, αν καταλαβαίνω καλά, ότι στην ιδεολογία του μαρξισμού έχουμε την απόλυτη αποθέωση της νοησιαρχίας. Και συνεχίζει να ασκεί (σκληρή) κριτική στο μαρξισμό, και δι' αυτής της οδού στο Διαφωτισμό. Ο Ζιάκας, πάλι, αντιμετωπίζει το ναζισμό και τον κομμουνισμό ως "κολλεκτιβιστικές υποστροφές" στη γενικότερη ατομοκεντρική πορεία της νεωτερικότητας. Σε κάθε περίπτωση, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο απλώς εξαιρούμε τα τυραννικά καθεστώτα του 20ου αιώνα από το "φιλελευθερισμό" του Κονδύλη.

Μετά υπάρχει αυτή η "μαζική δημοκρατία", μάλλον περίεργος όρος. Τι θα μπορούσε μια δημοκρατία να είναι, αν όχι μαζική; Ατομική;! Διαβάζοντας λίγο παραπάνω, σχημάτισα την εντύπωση ότι η "μαζική δημοκρατία" θα πρέπει να κατανοηθεί ως "μαζική συμμετοχή στην άρση της σπάνης των αγαθών". Ας θυμηθούμε, τώρα, και τον "αστικό πολιτισμό" που πρέπει να νοηθεί ως η εμπραγμάτωση του "φιλελευθερισμού". Ας προσθέσουμε ότι αυτός, μετανεωτερικώς, είναι σε "παρακμή". Κι ας προσπαθήσω να σχηματοποιήσω σε ένα παράδειγμα πώς τα καταλαβαίνω όλα αυτά.

Στον "αστικό πολιτισμό" π.χ. της Αγγλίας, ο γιος του λόρδου και ο γιος του ανθρακωρύχου θεωρητικά μπορούσαν και οι δύο να σπουδάσουν στην Οξφόρδη. Δεν υπήρχε, νομίζω, κανένας νόμος που να αποκλείει τον δεύτερο. Προφανώς όμως, δεν ξεκινούσαν και οι δύο από την ίδια αφετηρία. Ο γιος του ανθρακωρύχου ήταν για χίλιους δύο λόγους πρακτικά αδύνατο να συναγωνιστεί αυτόν του λόρδου. Ακόμη και αν, θεωρητικά, μιλούσε κανείς για ίσες ευκαιρίες (που δεν ξέρω μήπως και δεν μιλούσε), είναι αστείο να ισχυριστεί κανείς ότι αυτό ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα.

Στη "μαζική δημοκρατία", ο γιος του λόρδου και ο εγγονός του ανθρακωρύχου (και γιος του ασφαλιστή αυτοκινήτων, καθότι μεσολάβησε η Θάτσερ), έχουν και οι δύο λίγο πολύ ίση δυνατότητα πρόσβασης στο τελευταίο smartphone. Το γεγονός αυτό, της ίσης δυνατότητας πρόσβασης, δεικνύει το "μαζικό" του πράγματος· το ότι, πάλι, εδώ μιλάμε για ένα smartphone ενώ πιο πάνω μιλούσαμε για σπουδές στην Οξφόρδη δεικνύει την παρακμή. Κάπως έτσι τις καταλαβαίνω αυτές τις έννοιες του Κονδύλη.

Και τι σχέση έχει το ΚΚΕ; Έρχομαι και σ' αυτό, αφού υπενθυμίσω και σχολιάσω τη ρήση από την οποία ξεκίνησα: μία από τις ειδοποιούς διαφορές της νεωτερικότητας από τη μετανεωτερικότητα, κατά τον Κονδύλη, είναι η άρση της διάκρισης ιδιωτικού και δημόσιου βίου. Η Παρακμή του Αστικού Πολιτισμού γράφτηκε το 1991, με το internet νεογέννητο και άγνωστο ακόμα στους κοινούς θνητούς. Τα παραδείγματα που δίνει για να επεξηγήσει και να στηρίξει αυτή τη θέση όταν το διάβασα μου φάνηκαν όχι ιδιαίτερα πειστικά. Για παράδειγμα, κάπου αναφέρει τις τζαμαρίες στα σπίτια ως ένα στοιχείο που φέρνει το ιδιωτικό στη δημόσια σφαίρα. Υπό το πρίσμα, όμως, του σύγχρονου τρόπου "ζωής", την εποχή του facebook, των dating sites και δεν ξέρω τι άλλο (των blogs επίσης!), η παρατήρηση φαντάζει προφητική. Δεν είναι ότι κάποιος κακός καταπατά το δικαίωμά μας στην ιδιωτικότητα· είναι ότι εμείς οι ίδιοι, για χίλιους δυο λόγους που μπορούμε να εικάσουμε, πάμε και βγάζουμε ό,τι κάνουμε κι ό,τι σκεφτόμαστε σε δημόσια θέα.

Νομίζω ότι στην κατεύθυνση που κινείται η σκέψη μου, ο προβληματισμός μου και τελικά το παράπονό μου ρε παιδιά, πρέπει να ψάξω να βρω την Κουλτούρα του Ναρκισσισμού, να το βάλω στη στοίβα για την επόμενη φορά που θα κατέβω στη Λακωνία. Μου φαίνεται θα το ευχαριστηθώ.

Ξέρεις τι γίνεται; Όταν βλέπω τα χάλια γύρω μου, τα χάλια των ανθρώπινων σχέσεων, τα χάλια των ανθρώπινων υποκειμένων... και αναρωτιέμαι, ήταν πάντα έτσι οι άνθρωποι; Δεν μπορεί να ήταν πάντα έτσι οι άνθρωποι, δε γίνεται, δεν είναι βιώσιμο αυτό το είδος. Κι όταν σκάψω και ψάξω και βρω μερικές απαντήσεις, διαπιστώνω ότι κουβαλάω κι εγώ τα ίδια μικρόβια που κουβαλάνε κι όλοι οι άλλοι, και κάπου εκεί μου φεύγει κάθε διάθεση να κατηγορήσω. Και σκέφτομαι τι να κάναμε για να βοηθήσουμε λίγο στο μικρόκοσμό μας, μέσα στο βεληνεκές μας, να αρχίσουν να βελτιώνονται τα πράγματα. Ε, και τι να κάνουμε όμως; Δεν μπορώ να χτυπήσω την πόρτα του συμπαθέστατου γείτονα και να του πω "αδερφέ μου, είσαι ένα διασπασμένο μετανεωτερικό άτομο που άγεται και φέρεται από τις εκάστοτε μικροεπιθυμίες του, δεν υπάρχει μέσα σου ένα ηγεμονικό Εγώ να κυριαρχήσει πάνω τους και το ίδιο ακριβώς ισχύει και για μένα". Δεν μπορώ, έτσι δεν είναι;! Πάντως τουλάχιστον μ' αυτή τη διαδικασία βλέπω τους διπλανούς με κάποια συμπόνια, τουλάχιστον αυτούς εδώ τους μικρούς, τους ταλαίπωρους που νομίζουν ότι είναι μεγάλοι. Κάτι, καλό είναι κι αυτό.

Αφήνω τα αυτοψυχοθεραπευτικά και έρχομαι επιτέλους στο ΚΚΕ! Λοιπόν, έλεγα παλιά, μετά τις πρώτες εκλογές του '15, ότι παραλίγο τότε να ψηφίσω το ΚΚΕ, με το σκεπτικό ότι ήταν το μόνο κόμμα που μιλούσε καθαρά εναντίον του "γάμου" των "ομοφυλοφίλων". Σε σχέση με την παρούσα ανάρτηση, παρουσιάζει ενδιαφέρον το σκεπτικό τους!

Δηλαδή: ο καθένας μπορεί στην ιδιωτική του ζωή να κάνει ό,τι θέλει, αλλά από τη στιγμή που κάτι λαμβάνει επίσημη μορφή με συμβολαιογράφο, μπαίνει αυτομάτως στη δημόσια σφαίρα και εκεί ισχύουν γενικά αποδεκτοί κανόνες, τίθεται θέμα προστασίας της οικογένειας ως θεσμού και τα λοιπά.

Δεν είναι κακό το σκεπτικό, αλλά τι γίνεται; Αν πιστέψουμε τον Κονδύλη, η διάκριση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού είναι ίδιον της νεωτερικότητας και επομένως του κυρίαρχου, κατά τη διάρκειά της, αστικού πολιτισμού. Το ΚΚΕ, από την άλλη πλευρά, έχει ανέκαθεν βαθιά εμποτίσει τη δογματική και την υμνολογία του με την ιδέα ότι για όλα φταίνε "οι τυράννοι οι αστοί"! Κι όμως, εδώ πέρα ακολουθεί καθαρά αστικό σκεπτικό!

Και τα υπόλοιπα κόμματα, αυτά που μετά βδελυγμίας καταγγέλει το ίδιο το ΚΚΕ ως αστικά και τα ίδια δεν το αρνούνται καθόλου, τι έκαναν όταν ήρθε το σχετικό νομοσχέδιο για το σύμφωνο συμβίωσης; "Εκμεταμοντερνίστηκαν", τα περισσότερα! Άφησαν πίσω τους τον παρηκμασμένο αστικό πολιτισμό και πέρασαν στη "μαζική δημοκρατία" του Κονδύλη. Ανέτρεψαν τη διάκριση δημόσιου και ιδιωτικού και έβγαλαν το τι κάνει ο καθένας στο κρεβάτι του στη δημόσια σφαίρα. Φυσικά, για να γίνει αυτό, την πληρώνει η δημόσια σφαίρα και οι θεσμοί της, που σχετικοποιούνται. Αν θυμηθούμε και την ορολογία που χρησιμοποιεί ο Ζιάκας για τη μεταμοντέρνα εποχή, νομίζω νομιμοποιούμαστε να τα ονομάσουμε μηδενιστικά κόμματα.

Το ΚΚΕ; Προκύπτει όχι απλώς αστικό, αλλά το τελευταίο προπύργιο του αστικού πολιτισμού! Που μάχεται ηρωικά, δίνει μια χαμένη μάχη για την τιμή των όπλων, για να μην πέσει η σημαία πριν πέσει κι ο τελευταίος μαχητής! Hasta la victoria siempre! Μέχρι την τελική νίκη των αστών!

Για τέτοιο μπάχαλο μιλάμε.

Η ορκωμοσία του Τραμπ

Ας γράψω κι εγώ δυο λόγια - σύντομα - για τη χτεσινή ορκωμοσία του νέου πλανητάρχου. Έτσι, για να ζωντανέψει και λίγο το μπλογκ, γιατί το έχω εγκαταλείψει τελευταία. Όλο το 2016 ένα κείμενο ανέβασα, βλέπω.

Ας ξεκινήσω όμως πρώτα από κάτι σχετικό με τις εκλογές του περασμένου Νοεμβρίου. Κάποιος αμερικανο-κύπριος που τυχαίνει να γνωρίζω και έχουμε μια κάποια επικοινωνία, είχε προβλέψει την επικράτηση του Τραμπ, γιατί έβλεπε το μέγεθος της απέχθειας των αμερικανών προς την "Hitlery" - ο όρος δικός του. Τα ακριβή του λόγια ήταν ότι η επιλογή ήταν ανάμεσα σε μία "demon in human skin" και σε έναν "orange ape with bad hair". Ο ίδιος ψήφισε έναν από τους άλλους υποψηφίους, έναν που σε μια συνέντευξή του φάνηκε ότι δε γνωρίζει τι είναι το Χαλέπι. "So I figured, if he doesn't know what it is - good, he can't bomb it". Αυτά απλώς για να τονίσω ότι και οι ταλαίπωροι οι αμερικανοί ψηφοφόροι βρέθηκαν να επιλέξουν ανάμεσα σε κάτι άθλιο και σε κάτι φρικαλέο. Δεν ξέρω αν μπορεί κανείς καν να επικαλεστεί την αρχή του μη χείρονος όταν οι επιλογές είναι τόσο οικτρές.

Χτες λοιπόν ορκίστηκε για πλανητάρχης ένας πορτοκαλής αναμαλλιασμένος πίθηκος. Από την ώρα που τελείωσε η τελετή, άρχισαν τα σχόλια από τον κάθε πικραμένο. Εμένα ο ενθρονιστήριος λόγος δε μου φάνηκε και κακός ή παράλογος. Είπε ο άνθρωπος - με συγχωρείτε, ο πίθηκος - απλώς ότι θα προστατεύσει ή θα βελτιώσει τις δουλειές, την ασφάλεια κλπ των αμερικανών, δηλαδή των εκλογέων του! Πού είναι δηλαδή το παράξενο;

Παρακολουθούσα τη διαδικασία στο BBC και με το που τελείωσε, είπαν και επανέλαβαν ξανά και ξανά πόσο εθνικιστικός, λέει, ήταν ο τόνος του λόγου. Με συγχωρείτε ρε παιδιά. Να καταλάβω. Σ' αυτό το ρημάδι το αντιπροσωπευτικό σύστημα που, με τη μία ή την άλλη παραλλαγή, έχουν υιοθετήσει όλα τα δυτικά / δυτικοποιημένα κράτη της υφηλίου, ποιανού τα συμφέροντα υποτίθεται ότι οφείλει να διασφαλίσει ο αιρετός άρχοντας, αν όχι αυτών που τον εξέλεξαν; Και όταν κάποιος πει καθαρά ότι θα το κάνει, γιατί αυτό σταμπάρεται με τον αρνητικώς χρωματισμένο όρο εθνικισμός;

Το κατά πόσο είναι δίκαιος ή άδικος ο αρνητικός χρωματισμός του εθνικισμού είναι αλλουνού παπά ευαγγέλιο. Εγώ αδούλευτα θα έλεγα δίκαιος· ξέρω όμως και ανθρώπους δουλεμένους που σέβομαι τη γνώμη τους και ίσως θα επιχειρηματολογούσαν επί του αντιθέτου. Εγώ γενικά θα ήθελα να αποφεύγουμε τους -ισμους όταν συζητάμε, προτιμάω να πω αυτό και να καθαρίσω μ' αυτό τον τρόπο επί του θέματος. Είναι άλλωστε παλαιόθεν γνωστή αυτή η θέση.

Επίσης, το κατά πόσο οι συγκεκριμένες πολιτικές που φαίνεται να θέλει να προωθήσει ο πορτοκαλής πίθηκος, δηλαδή ο φράχτης, ο οικονομικός προστατευτισμός - νάτος ο -ισμος που δεν μπορώ να τον αποφύγω ούτε εγώ! - και τα λοιπά είναι πράγματι προς το συμφέρον των εκλογέων του, αυτό είναι προς συζήτηση. Το αν επίσης ο συγκεκριμένος άνθρωπος, με τον πρότερο άτιμο βίο, με την αμύθυτη περιουσία, με το συγκεκριμένο ταμπεραμέντο, με το ένα, με το άλλο, είναι πράγματι αυτός που θα υλοποιήσει επιτυχώς όλα αυτά και άλλα πολλά, κι αυτό είναι προς συζήτηση και προς αμφισβήτηση. Αλλά τα περί εθνικισμού αποδεικνύουν μόνο ένα πράγμα: τη μικρόνοια, την τύφλωση, την ασχετοσύνη και την αποκοπή από βασικές αλήθειες των αντιπάλων του! Εντάξει, διορθώνω στο παραπάνω: αποδεικνύουν τέσσερα πράγματα έπρεπε να πω, όχι ένα!

Κατά τα άλλα, όπως και στην περίπτωση του Brexit, έτσι κι εδώ σε καθαρά συναισθηματικό επίπεδο χάρηκα με την επικράτηση του Τραμπ, καθότι μας φέρνει πιο κοντά στο ευγενές όραμα που έχω για την εξέλιξη και την πορεία του σύγχρονου πολιτισμού, ή μάλλον της σύγχρονης βαρβαρότητας: μπάχαλο και πολιτισμική κατάρρευση. Επιστροφή δυο - τρεις αιώνες σε κατάσταση τροφοσυλλέκτη, μπας και μετά ξαναγίνουμε άνθρωποι. Καθότι αν ήμασταν άνθρωποι, προκειμένου να ανατρέψουμε αυτές τις ελίτ που μας έχουν καζικωθεί τις τελευταίες δεκαετίες, και που καλώς θέλουμε να τις ανατρέψουμε, αν ήμασταν άνθρωποι θα βρίσκαμε να προωθήσουμε και κανέναν άνθρωπο της προκοπής για να κάνει τη δουλειά, και όχι έναν αναμαλλιασμένο πορτοκαλή πίθηκο. Και δεν είναι μόνο αμερικάνικο το φαινόμενο, είναι παγκόσμιο.

ΥΓ1: Έβλεπα την ορκωμοσία μαζί με τον πατέρα μου, ο οποίος κάθε που η κάμερα έδειχνε τα μούτρα του Τραμπ, έσκαγε στα γέλια και γελούσε για κάνα πεντάλεπτο.

ΥΓ2: Πρόσεξες καθόλου το μικρό γυιο του Τραμπ; Είναι ιδέα μου ή σου φαίνεται και σένα ένα μονίμως νυσταγμένο και βαριεστημένο μαμούχαλο;

Το Brexit

Κατόπιν εορτής και με αρκετή καθυστέρηση, λόγω απουσίας αλλά και ρούχλας.

Ξεκινώ με κάτι θεμελιώδες. Πολλοί μιλούν χρόνια τώρα για κάποιο "έλλειμμα δημοκρατίας" στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στις τελευταίες ευρωεκλογές για πρώτη φορά οι υποψήφιοι για τη θέση του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ήταν γνωστοί εκ των προτέρων και προταθέντες από τα "ευρωπαϊκά κόμματα". Υποτίθεται ότι αυτό ήταν ένα βήμα προς την κατεύθυνση της "εμβάθυνσης της δημοκρατίας" σε επίπεδο Βρυξελλών. Γρήγορα όμως έγινε σαφές ότι η σχετική ρητορική δεν "πούλησε" και ως εκ τούτου εγκαταλείφθηκε, από όλους πλην των πλέον ψυχοπαθών.

Σημείωση: λατρεύω τους ευφημισμούς. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι, π.χ., το 1967-74 και στην Ελλάδα είχαμε "έλλειμμα δημοκρατίας". Είχαμε, δεν είχαμε; Όταν, όμως, ορίζεις ένα έλλειμμα, θα πρέπει για λόγους πληρότητας να εξηγήσεις ποιος καλύπτει αυτό το έλλειμμα! Το 1967-74, το έλλειμμα στην Ελλάδα το κάλυπτε ένα "περίσσευμα δικτατορίας". Στην σημερινή ΕΕ, ποιος το καλύπτει; Ίσως η γραφειοκρατία, ίσως τα λόμπυ. Δεν είμαστε σε θέση καν να διακρίνουμε.

Προχωρώ. Και για τις ανάγκες αυτού του κειμένου, αφήνω στην άκρη την "αλλουνού Κοντογιώργη" συζήτηση κατά πόσο το νεωτερικό κοινοβουλευτικό σύστημα αποτελεί δημοκρατία. Δέχομαι, δηλαδή, συμβατικά μιλώντας, εδώ να το αναφέρω ως / σαν δημοκρατία. Παρατηρώ, όμως, ότι πριν ακόμα φτάσει κανείς να εξετάσει αν και κατά πόσο "κρατεί ο Δήμος" θα πρέπει πρώτα να υφίσταται ο Δήμος!

Υφίσταται "ευρωπαϊκός δήμος";

Κατ' αρχήν, τι νοείται δήμος; Καλή ερώτηση. Σε παλιότερη ανάρτηση που μου λέγατε ότι σας άρεσε, είχα πιθανολογήσει πως τα γεγονότα του Σικελικού Εσπερινού σηματοδοτούν την πρώτη φορά στην ιστορία της δυτικής Ευρώπης που μια ομάδα ανθρώπων (εν προκειμένω οι σικελοί) συνέρχονται εν ελευθερία και συγκροτούν συλλογικό υποκείμενο. Δήμο, θα έλεγε κανείς - και η συνείδηση αυτού, το έθνος. Αξίζει και μια αναφορά στον αγγλικό όρο body politic, αλλά να μην επιμένω πολύ στον αναλυτικό ορισμό του θέματος. Σε κάποιο σχόλιο αναγνώστη σε προ μηνών ανάρτηση του Ινφογνώμονα σχετική με την προσφυγική κρίση, αναφέρθηκε πως το κάθε κράτος - μέλος της Ένωσης κοιτάει το συμφέρον του και μόνο. "Δεν θα λειτουργήσει αυτό το πράγμα αν δεν είναι έτοιμος ο έλληνας να τα χαλάσει με το ρώσο για την Εσθονία και δεν πονέσει ο ούγγρος το Αιγαίο" - παραφράζω από μνήμης διατηρώντας το νόημα.

Αφήνω στην άκρη το "να τα χαλάσει ο έλληνας με το ρώσο για την Εσθονία". Δεν μπορείς στον τόπο μας να κάνεις ορθολογική συζήτηση περί Ρωσίας. Οι μισοί είναι ρωσολάτρες και οι άλλοι μισοί ρωσοφοβικοί (κατά τα αραχνοφοβικοί, κλειστοφοβικοί, αγοραφοβικοί, υψοφοβικοί κλπ.). Αλλά το ότι ο ούγγρος δεν πονάει το Αιγαίο, το ότι ο γερμανός δεν θα έρθει σε προστριβή με τον τούρκο για 250 βραχονησίδες, ούτε θα του πούνε ποτέ τίποτα του Αβέρωφ τα κανόνια, ο Κανάρης κι η Μπουμπουλίνα. Το γεγονός ότι όλα τα κράτη - μέλη όντως κοιτούν μόνο το δικό τους συμφέρον (...εκτός από την Ελλάδα, αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία) και το γεγονός ότι αυτό το θεωρούμε απολύτως φυσικό. Το γεγονός ότι εν έτει 1980 μπήκαμε στην τότε ΕΟΚ διατρανώνοντας ότι διασφαλίζουμε τα σύνορά μας από την (ΝΑΤΟϊκώς σύμμαχο, λέει...) Τουρκία... και εν έτει 2015 βρεθήκαμε δακτυλοδεικτούμενοι γιατί δεν μπορούσαμε να διαφυλάξουμε αυτά τα ίδια τα εν λόγω σύνορα... αδίκως δακτυλοδεικτούμενοι; δικαίως, θα σου πω, αλλά φαντάζεσαι ποτέ το Βέρμοντ να τα βάζει με την Αριζόνα για τυχόν δυσκολίες της τελευταίας να ελέγξει τα σύνορα από διείσδυση λαθρομεταναστών; Ή μήπως θα θεωρούσες φυσικό και θεμιτό ο μεσσήνιος να αδιαφορεί για τη Θράκη και ο ροδίτης για τα περί Τσαμουριάς των Αλβανών;

Προφανώς η απάντηση στα δύο τελευταία ερωτήματα είναι όχι και όχι και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι κάτοικοι του Βέρμοντ και της Αριζόνας λογίζονται ανήκοντες στο ίδιο body politic, το αμερικανικό. Αντίστοιχα, ο μεσσήνιος, ο εβρίτης, ο ροδίτης κι ο θεσπρωτός στο ελληνικό. Από τη στιγμή όμως που ο γερμανός, ο έλληνας και ο ούγγρος λογίζεται προφανές ότι κοιτούν ο καθένας τα δικά του συμφέροντα, έπεται ότι δεν υφίσταται κάποιο body politic που να τους περιλαμβάνει. Ακόμα και "η αρχή της αλληλεγγύης" για την οποία ωρύονται οι συριζαίοι, εξ' ορισμού αυτό αποδεικνύει: "εγγύη" προς αλλήλους, του ενός προς τον άλλο!

Δεν υπάρχει, επομένως, "ευρωπαϊκός δήμος", ή ας πούμε δεν υπάρχει ακόμα. Μέχρι να υπάρξει, εάν υπάρξει, είναι άτοπο να μιλάμε για "ευρωπαϊκή δημοκρατία" χωρίς να είμαστε ψυχοπαθείς, ανεξάρτητα από τυχόν θεσμικές διευθετήσεις σε επίπεδο διοίκησης Βρυξελλών. Είναι απολύτως δεδομένο ότι θα υπάρχει πλήρες "έλλειμμα δημοκρατίας" όσο υπάρχει πλήρης "έλλειψη δήμου".

Συνεχίζοντας και απλά μιλώντας: ένα ποσοστό Χ% της νομοθεσίας κάθε κράτους - μέλους προέρχεται κατευθείαν από τις Βρυξέλλες. Πόσο είναι το Χ, αυτό εξαρτάται από ποιόν θα ρωτήσεις! Κατά τη διάρκεια της πρόσφατης εκστρατείας πριν το βρετανικό δημοψήφισμα, η παράταξη του Brexit το ανέβαζε, για την περίπτωση της Βρετανίας, δεν θυμάμαι, ίσως και στο 80, ενώ αυτή του Bremain το κατέβαζε στο 30, 40. Το BBC σε μια έρευνα θυμάμαι να το είχε βγάλει κάπου ανάμεσα.

Όσο και να είναι πάντως αυτό το "άγνωστο Χ", είναι μια σημαντική σειρά νόμων που επηρρεάζουν τη ζωή των πολιτών, και οι οποίοι έρχονται από όργανα τα οποία δεν λογοδοτούν σε δήμο - και δεν θα καταστεί δυνατό να λογοδοτήσουν, όσες θεσμικές μεταρρυθμίσεις και να γίνουν (που ούτε και τέτοιες άλλωστε γίνονται), από τη στιγμή που δεν υφίσταται ο δήμος στον οποίο θα λογοδοτούσαν. Σημειωτέον δε ότι το όποιο Χ δεν έχει και κανένα άνω όριο εγγυημένο από πουθενά...

Η Βρετανία υπήρξε η πρώτη "φιλελεύθερη δημοκρατία" της εποχής μας. Οι πολίτες της είχαν την αίσθηση (ή και ψευδαίσθηση, αδιάφορο για εδώ!) ότι αλλάζοντας τους κυβερνώντες και τους βουλευτές μπορούν να καθορίσουν την κατεύθυνση στην οποία θα κινηθούν οι νόμοι και οι πολιτικές του τόπου τους. Προφανώς, παραμένοντας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποδέχονται ότι χάνουν έστω και τη θεωρητική συγκεκριμένη ικανότητα, τουλάχιστον κατά Χ%, όπου μάλιστα Χ μεταβλητό με το χρόνο και μη εγγυημένο! Αυτό το λέμε "απώλεια εθνικής κυριαρχίας", αλλά θέλησα να το κάνω έτσι λιανά παρά να το πετάξω σαν γνωστό όρο, για να καταδειχτεί ότι δεν κρύβεται τίποτα εθνικιστικό ή ακροδεξιό από πίσω!

Επιπλέον, οι βρετανοί είναι λαός με υψηλό επίπεδο εθνικής αυτοπεποίθησης. Ορθώς, εσφαλμένως (όπως στο ποδόσφαιρο!), δικαιολογημένως, αδικαιολογήτως, καλώς, κακώς - αδιάφορο για εδώ! Κουβέντες του τύπου "να μας κυβερνήσουν οι ευρωπαίοι ώστε να ασχοληθούμε με τα ουσιώδη" δε νομίζω ότι περνάνε εκεί, ούτε ως "χαρισματικά παιχνιδιάρικες φράσεις"!

Από τα παραπάνω, δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει και τόσο πολύ το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος. Το τι θα γίνει τελικά, άγνωστο. Εδώ είμαστε να το δούμε. Προς το παρόν, επισήμως "Brexit means Brexit". Και αν τυχόν καταρρεύσει η συμφωνία της ΕΕ με την Τουρκία για το προσφυγικό όπως εκφράζονται φόβοι, μήπως προκύψουν και άλλες εξελίξεις αλλού, που δεν διακρίνονται αυτή τη στιγμή.

Ασφαλώς, σε έναν τόπο όπως ο δικός μας όπου έχουμε απωλέσει προ πολλού την ψευδαίσθηση ότι δια των εκλογών μπορούμε να αλλάξουμε κάποια κατεύθυνση. Και επιπλέον, παρά τις μεγαλοστομίες, οι νεοέλληνες έχουμε πολύ χαμηλό επίπεδο εθνικής αυτοπεποίθησης (για την ακρίβεια: η ανάγκη για μεγαλοστομίες αποδεικνύει ακριβώς το χαμηλό του επιπέδου εθνικής αυτοπεποίθησης). Σε έναν τέτοιο τόπο, λοιπόν (καλώς ή κακώς, δεν παίρνω θέση), οι ισορροπίες είναι αρκετά διαφορετικές.

Μετά την ανακοίνωση, λοιπόν, των αποτελεσμάτων του βρετανικού δημοψηφίσματος, μάς προέκυψε η είδηση ότι υφίσταται πρόταση βρετανών πολιτών στην ιστοσελίδα του κοινοβουλίου τους, σύμφωνα με την οποία το δημοψήφισμα θα εθεωρείτο έγγυρο εάν η συμμετοχή ξεπερνούσε το 75% και η πλειοψηφούσα άποψη το 60%. Αλλοιώς, λέει, θα έπρεπε να επαναληφθεί. Ασφαλώς δεν είναι παράξενο ούτε ανήκουστο να τίθενται τέτοιες προδιαγραφές αυξημένης πλειοψηφίας προκειμένου για εκλογικές διαδικασίες όπου διακυβεύονται κεφαλαιώδη ζητήματα - ώστε να αποφευχθεί η περίπτωση της ευκαιριακής, οριακής πλειοψηφίας. Αυτό που δεν γίνεται σε σοβαρό κράτος είναι τέτοιες προδιαγραφές να τεθούν εκ των υστέρων. Εδώ λοιπόν έχουμε δύο στοιχεία. Το πρώτο, φαίνεται πώς πράγματι βρέθηκαν εκατοντάδες χιλιάδων βρετανών ψηφοφόρων που το υπέγραψαν. Το δεύτερο, έγινε πρώτο θέμα στα ελληνικά κανάλια... Το πρώτο δείχνει ότι τελικά δεν είναι, φαίνεται, μόνο οι έλληνες ψηφοφόροι για τα πανηγύρια. Το δεύτερο δείχνει ότι τελικά είναι, φαίνεται, μόνο οι έλληνες δημοσιογράφοι τόσο πολύ για τα πανηγύρια... Έπαιξε έντονα το θέμα σε όλα τα κανάλια σαν τελευταία ελπίδα, λέει, να ανατραπεί το αποτέλεσμα. Σε όλα τα κανάλια, αλλά δεν μπορώ να μην ξεχωρίσω τον κύριο Σκάλκο της ΕΡΤ, γιατί κόντεψα να σπάσω την τηλεόραση μ' αυτά που έλεγε... Δηλαδή ούτε που τους περνούσε από το μυαλό, οφείλουμε να συμπεράνουμε, ότι με μια τέτοια αφελή διάταξη, θα μποϋκόταραν οι οπαδοί του Brexit το επόμενο δημοψήφισμα και θα έπρεπε να επαναληφθεί κι αυτό.

Ο κύριος Γιούνκερ λίγες μέρες μετά δήλωσε ότι τα δημοψηφίσματα δεν είναι κατάλληλη μέθοδος για να λαμβάνονται τέτοιας σημασίας αποφάσεις (στην πάλαι ποτέ Γιουγκοσλαβία όμως ήταν, ε...) και ο κύριος Σταύρος Λυγερός εξέφρασε την ανησυχία του για τη δήλωση αυτή. Εκφράζω κι εγώ τη βαθιά ανησυχία μου, όχι τόσο για τη δήλωση αυτή καθ' αυτή, όσο γιατί φοβάμαι ότι έχουν κάνει έτσι την πολιτική και την οικονομία, που σα να έχει δίκιο ο Γιούνκερ! Και όχι μόνο αυτό, αλλά μήπως ισχύει και για τις εκλογές κάτι ανάλογο! Αφήνω, όμως, εδώ αυτό το νήμα της σκέψης και δεν το πάω παραπέρα.

Επανέρχομαι στα περί "δήμου" που έγραφα παραπάνω, μου φαίνονται πιο ελκυστικά για παιχνίδια του μυαλού. Πόσο πιθανό είναι να δημιουργηθεί ένας "ευρωπαϊκός δήμος" συν τω χρόνω, με φυσικές διαδικασίες; Βλέποντας την ήπειρό μας, με τις βαθειά ριζωμένες πολιτισμικές, γλωσσικές, ιστορικές και άλλες διαφορές, θα έλεγε κανείς, πολύ πολύ μα πάρα πολύ απίθανο! Δε χρειάζονται τρομερές αναλύσεις: τετρακόσια χρόνια μετά την ένωση των θρόνων Σκωτίας και Αγγλίας, και μετά από αιώνες κοινής αποικιοκρατικής αυτοκρατορίας, και παρά την κοινή γλώσσα, ακόμα αμφισβητείται συχνά και έντονα κατά πόσο οι δύο λαοί αποτελούν ένα body politic, ή μήπως οι σκωτσέζοι αποτελούν ξεχωριστό (και άρα θα έπρεπε, π.χ., ίσως να μη δεσμεύονται από το βρετανικό δημοψήφισμα αλλά να παραμείνουν στην ΕΕ ως ανεξάρτητο κράτος, όπως είναι έτοιμοι να δεχτούν μάλιστα οι πλέον ψυχοπαθείς εκ των βέλγων). Ακόμα: πεντακόσια χρόνια και βάλε μετά το γάμο των Καθολικών Μοναρχών που ένωσε τις κτίσεις της Καστίλλης και της Αραγωνίας, οι καταλανοί (αραγωνέζοι) μιλούν για ανεξαρτησία. Άρα λοιπόν, αν η Βρετανία και η Ισπανία είναι αμφισβητήσιμο σε πιο βαθμό πέτυχαν την ένωση των (δύο - τριών, γειτονικών, συγγενικών, ομόθρησκων) λαών τους σε ενιαία ταυτότητα - δήμο - πολιτικό σώμα, τι ελπίδες μπορεί να έχει η βαβελώδης Ευρώπη των 28 ή 27 ετερόκλητων; Εμφανώς ελάχιστες, αλλά αυτό αφορά τις φυσικές διαδικασίες, το τονίζω...

Ας πάμε 100 χρόνια μπροστά και ας υποθέσουμε ότι, π.χ., στο Μιλάνο γνωρίζουμε τον... Γιαν. Ο Γιαν έχει τον ένα παππού εσθονό και τον άλλο έλληνα. Οι γιαγιάδες του, η μία πορτογαλέζα και η δεύτερη τσέχα. Είπαμε, τον γνωρίσαμε στο Μιλάνο, εδώ μεγάλωσε και μη με ρωτάς τι γλώσσα μιλάει για φυσική του.

Ο Γιαν πιθανότατα αισθάνεται ευρωπαίος, ελλείψει άλλης επιλογής ταυτότητας! Μια κρίσιμη μάζα από τέτοιους Γιαν θα συνιστούσε ευρωπαϊκό δήμο. Ίσως θα απαιτούνταν 3-4 συνεχόμενες "γενιές Εράσμους" για να γίνει αυτό. Θυμάμαι όταν μου έλεγες για εκείνη την αίτηση που είχες κάνει για ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ερευνητικής εργασίας και σε κόψανε διότι η προτεινόμενη δουλειά "δεν προωθούσε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση". Εσύ βρέθηκες στον αγγλοσαξωνικό χώρο όπου έχεις παραμείνει έκτοτε και η Ευρώπη αναρωτιέται γιατί και η έρευνά της χάνει σε ανταγωνιστικότητα... Απλούστατα, γιατί σε αρκετές περιπτώσεις αντί να χρηματοδοτηθεί έρευνα ποιότητας, διοχετεύονταν κονδύλια με κύριο μέλημα να δημιουργηθούν οι συνθήκες που θα γεννήσουν τους παππούδες του... Γιαν.

Για να πετύχει, βέβαια, αυτό το κόλπο, θα έπρεπε να μεσολαβήσουν δεκαετίες σταθερότητας, χωρίς μεγάλες κρίσεις. Οι κρίσεις που δεν απεφεύχθησαν ήταν και είναι έντονες και αμφισβητούν το οικοδόμημα. Η (πρώτη) γενιά του Εράσμους σε πολλές χώρες παρουσιάζει σημαντικά ποσοστά ευρωσκεπτικισμού. Μα καλά, το 1992 που υπεγράφη η Συνθήκη του Μάαστριχτ δεν κατάλαβε κανείς ότι θα υπήρχαν δυσκολίες, θα υπήρχαν κρίσεις; Να σου πω τι σκέφτομαι. Κατ' αρχήν, το 1992 η ατμόσφαιρα σε όλο τον κόσμο ήταν πανηγυρική. Μόλις είχε πέσει ο κομμουνισμός και κανείς δεν έβλεπε τι θα μπορούσε να πάει στραβά στον υπέροχο κόσμο που ανέτελε. Λίγα μυρμήγκια μένανε να πατηθούνε, μια Γιουγκοσλαβία, ένας Σαντάμ Χουσεΐν που τότε άλλωστε η παραμονή του ακόμα εξυπηρετούσε. Κανείς δεν φανταζόταν Μπιν Λάντεν ικανό να πλήξει επί δυτικού εδάφους, 9/11, κανείς δε φανταζόταν ούτε dotcom crisis ούτε Lehman Brothers. Ο υπέροχος κόσμος της παγκοσμιοποίησης ερχόταν ολοταχώς, και μόνο κάποιοι φώναζαν - φώναζαν μάλιστα συνήθως λάθος πράματα για λάθος λόγους και με λάθος τρόπο - και με λάθος κίνητρο, συχνά. Το 1992 ήταν που βγήκε και το βιβλίο του Φράνσις Φουκουγιάμα περί τέλους της Ιστορίας, ενδεικτικό κι αυτό της όλης ατμόσφαιρας θριάμβου της εποχής.

Δεν αποκλείω, λοιπόν, μέσα σ' αυτό το κλίμα, πολλοί να πίστεψαν πράγματι ότι οι κρίσεις, τα προβλήματα, οι οξύνσεις, οι εξάρσεις ήταν θέματα του παρελθόντος για την ανθρωπότητα - τουλάχιστον για τη "δυτική" ανθρωπότητα. Και ίσως το μόνο ζητούμενο πια να ήταν να φέρουμε και την υπόλοιπη ανθρωπότητα στο "μαντρί".

Μια άλλη οπτική: θα έχεις δει κι εσύ που έχεις δουλέψει στην παραγωγή στην Ευρώπη πόσο ευθυνόφοβοι είναι οι άνθρωποι. Συχνά όταν ξεκινούσαμε μια καινούρια δουλειά είχα την εντύπωση ότι ολονών η πρώτη προτεραιότητα ήταν, αν αυτό αποτύχει, να έχουν βρεθεί σε τέτοια θέση ώστε να μην μπορούν να κατηγορηθούν αυτοί. Δεύτερη προτεραιότητα να πετύχει η δουλειά! Ίσως κάτι τέτοιο έγινε κι εδώ, πάμε μπροστά όλοι μαζί, ό,τι πετύχουμε έχει καλώς, αλλά τώρα που βρήκαμε τα σκούρα, φταίνε για όλα οι έλληνες...

Και τι βλέπω λοιπόν τώρα εγώ να γίνεται; Τι να δω; Νομίζω είμαστε σε μια κατάσταση όπου λίγοι πια πιστεύουν στο "ευρωπαϊκό όνειρο", αλλά πολλοί φοβούνται το κόστος της απομάκρυνσης / διάλυσης. Κόστος οικονομικό, που θα αντανακλάται στο επίπεδο διαβίωσης, αλλά και κόστος πολιτικό / γεωπολιτικό. Εύλογες οι ανησυχίες, ασφαλώς τις συμμερίζομαι κι εγώ. Η πιθανότητα σταδιακής διάλυσης του όλου εγχειρήματος τα προσεχή χρόνια υφίσταται - και στην περίπτωση αυτή το Brexit ίσως αποτελέσει συμβολικώς το ανάλογο της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου.

Η πιθανότητα "ιστορικώς σύντομα" κάποιοι από τους ευρωπαϊκούς λαούς - οι πιο κοντινοί γεωγραφικά και πολιτισμικά, και με συμβατά συμφέροντα και γεωπολιτικές συνθήκες - να αφομοιωθούν / απορροφηθούν σε κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα / δήμο (έστω και "επιφανειακά", όπως παραπάνω οι βρετανοί και οι ισπανοί μέσα στις υπάρχουσες χώρες τους), επίσης υφίσταται. Οι υπόλοιποι τι θα γίνουν; Ή θα αποχωρήσουν ή θα παραμείνουν ως υποτελείς, με την τελευταία λέξη να μπορεί να πάρει ένα σωρό διαφορετικές κλασσικές ή μεταμοντέρνες μορφές.

Για την πληρότητα, ας δώσω και μια "ευρωπαϊκώς αισιόδοξη" νότα. Το 2002 το καλοκαίρι βρέθηκα στη Νέα Ορλεάνη, σε ένα συνέδριο. Θυμάμαι πως σε ένα γεύμα βρέθηκα δίπλα με έναν αμερικάνο μηχανικό, νέο σε ηλικία και συμπαθέστατο. Πιάσαμε την κουβέντα περί ανέμων και υδάτων, και διαπίστωσα ότι ήταν ο πρώτος (και μοναδικός ακόμα σήμερα) αμερικάνος που είχα γνωρίσει ο οποίος ήξερε πώς δούλευε η Ευρώπη. Για παράδειγμα, δε γούρλωσε τα μάτια του όταν του είπα ότι μπορούσα ως ευρωπαίος πολίτης να δουλέψω οπουδήποτε μέσα στην ΕΕ, χωρίς άδειες παραμονής και εργασίας κλπ. Το ήξερε ήδη. Συζητήσαμε και για τις δυσλειτουργίες του συστήματος, και έκανε ένα σχόλιο που ακόμα θυμάμαι: "μην ανησυχείς, κι εμάς εδώ μας πήρε πάνω από 100 χρόνια να φτιάξουμε μια σοβαρή ένωση".

Αν τα πράγματα δε φαίνονται ρόδινα για την ΕΕ σήμερα, κάπου εξήντα χρόνια μετά τη Συνθήκη της Ρώμης, σκέψου πόσο λιγότερο ρόδινα θα φαίνονταν το 1861-65 για τις ΗΠΑ, λιγότερο από 100 χρόνια μετά την ανεξαρτησία τους. Προφανώς οι διαφορές είναι κεφαλαιώδεις, αλλά δεν μπορεί να αποκλειστεί και η περίπτωση σε 150 χρόνια από σήμερα να υπάρχουν ευρωπαίοι που θα κοιτούν το δημοψήφισμα στη Βρετανία και τον ευρωσκεπτικισμό που κόντεψε να διαλύσει την ένωση με τα μάτια του πολίτη που μελετά την ιστορία της χώρας του, με τα μάτια αντίστοιχα με του σημερινού αμερικάνου που μελετά το 1861-65.

Και πώς θα έχει προκύψει "ευρωπαϊκός δήμος"; Ξέρω κι εγώ; Κάπως.

Και όλα τα παραπάνω, βέβαια, αγνοούν τον παράγοντα δημογραφική παρακμή / αλλοίωση των ευρωπαϊκών πληθυσμών και την οξυμένη ισλαμική τρομοκρατία επί ευρωπαϊκού εδάφους. Ε, δεν μπορώ να τα περιλάβω όλα σε ένα κείμενο!

Κλείνω: σε συναισθηματικό επίπεδο χάρηκα με την επικράτηση του Brexit. Γενικά, αν δεν το έχεις καταλάβει ακόμα, προτιμάω πάντα το τζέρτζελο και το μπάχαλο από την ησυχία και τη σταθερότητα. Ήταν δε απολαυστικό να βλέπεις στην τηλεόραση έλληνες και ξένους συστημικούς πολιτικούς και δημοσιογράφους να μην ξέρουν πια πού τους πάνε τα τέσσερα.

Σημεία (και τέρατα) ζωής

Λοιπόν που λες, από το τέλος του Αυγούστου μέχρι κάποια στιγμή μέσα στον Οκτώβριο εγώ ήμουν στη Λακωνία, όπως έχω καθιερώσει να κάνω τα τελευταία χρόνια, που φεύγω μόλις αδειάσει το παλιό σπίτι από τους υπόλοιπους και επιστρέφω εις τας Αθήνας όταν αρχίζουν να πλακώνουν τα κρύα. Όλο κι από τίποτα διάβασα, αν και αναγκάστηκα να αφήσω στις προθήκες των βιβλιοπωλείων το Αυτοείδωλον εγενόμην καθώς και, κυριολεκτικά με πόνο ψυχής, ένα τρίτομο έργο των εκδόσεων της Εστίας που διαπραγματευόταν ενδελεχώς το ζήτημα της πειρατείας στην ανατολική Μεσόγειο κατά τους αιώνες της Τουρκοκρατίας. Τα άφησα για άλλοτε, καθώς έπρεπε να περιορίσω τον αριθμό των δεκάδων ευρώ που θα ξόδευα για βιβλία, όπως και τον αριθμό των εκατοντάδων σελίδων που θα ζητούσα από τον εαυτό μου να διαβάσει. Η επιλογή "δικαιώθηκε", δεδομένου του ότι έχω ακόμα στη μέση Τα Σταφύλια της Οργής.

Είχα πρωτοδιαβάσει Στάινμπεκ στα εικοσιέμπα μου, κολλημένος τότε άσχημα με τα έργα του θείου Φιοντόρ. Συγκεκριμένα, είχα διαβάσει το σύντομο Άνθρωποι και Ποντίκια και παρότι δεν θυμάμαι πολλά από το έργο, θυμάμαι την εντύπωση που είχα αποκομίσει: σκεφτόμουν ότι ο πολύ καλός συγγραφέας καταδύεται στο μέγιστο βάθος της ανθρώπινης ψυχής στο οποίο του επιτρέπει να καταδυθεί ο δυτικός πολιτισμός τον οποίο πρεσβεύει. Πιο μέσα δεν πάει, δεν μπορεί να πάει, δεν ξέρει ότι υπάρχει - δεν το ξέρει όχι ο ίδιος, δεν το ξέρει ο πολιτισμός του. Υπάρχει πιο μέσα, και πολύ πιο μέσα μάλιστα, αλλά πρέπει να κοιτάξεις ανατολικά για να το βρεις. Πρέπει να κοιτάξεις στον Ντοστογιέφσκυ - και ασφαλώς αλλού, αλλά θέλω να πω, τον Ντοστογιέφσκυ είχα στο μυαλό μου όταν το σκεφτόμουν αυτό.

Επτά ή οκτώ χρόνια αργότερα, δυσκολεύτηκα πολύ να ολοκληρώσω τον Ηλίθιο και δεν θυμάμαι μήπως δεν ολοκλήρωσα καν (!!!) τους Δαιμονισμένους. Σε στιγμές ειλικρινούς εσωτερικού διαλόγου αναγκαζόμουν να παραδεχτώ ότι ο Ντοστογιέφσκυ πλέον μου φαινόταν ένας κουραστικός φλύαρος. Με ενοχλούσε πολύ αυτό, αισθανόμουν ότι είχε στενέψει το μέσα μου. Παρ' όλες τις προσπάθειες που κατέβαλα κατά καιρούς, είναι προφανές ότι είχα μολυνθεί κι εγώ από τα μικρόβια του efficiency, του time and space management και τα λοιπά φληναφήματα. Οϊμέ, αλί και τρισαλί.

Ερχόμαστε στο παρόν, άλλα οκτώ ή εννιά χρόνια αργότερα, και ως λύση στα παραπάνω απλώς προσπαθώ να μην παίρνω πια τον εαυτό μου και πολύ στα σοβαρά. Αρκετά όμως μ' αυτά, γιατί δεν έχω αρχίσει ακόμα ούτε τον πρόλογο της ανάρτησης και όπως πάω θα μου βγει τερατώδης και σε μέγεθος.

Από όσα τελικά πήρα μαζί μου κάτω και διάβασα, πιο "εμβληματικό" αλλά και ογκώδες ας θεωρηθεί μάλλον το έργο του Edward Luttwak, Η Υψηλή Στρατηγική της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Το βιβλίο στις πολλές σελίδες του καταπιάνεται με ποικίλα θέματα στρατιωτικά, στρατηγικής, τακτικής, οργάνωσης, εξοπλισμών και εκπαίδευσης που άλλα συγκράτησα και άλλα όχι. Και όπως το διάβαζα, θυμήθηκα ότι κάπου στα έγκατα του σκληρού μου δίσκου πρέπει να υπήρχε αραχνιασμένο το Civilization IV, οπότε έκανα μερικές απόπειρες να εφαρμόσω στην πράξη αυτά που μάθαινα! Είχα περιορισμένη, είναι αλήθεια, επιτυχία· έτσι, πάντως, εξηγείται εν μέρει το ότι δεν τελείωσα ακόμα Τα Σταφύλια της Οργής.

Απ' όλο το βιβλίο, κατά την προσφιλή μου συνήθεια, κράτησα περισσότερο μια αναφορά που θα την ενέτασσε κανείς στο περιθώριο του κυρίως θέματος: μια επιστολή του πρώτου αυτοκράτορα της κινεζικής δυναστείας των Μινγκ προς τον Ιωάννη Ε' Παλαιολόγο. Δε θα αποκαλύψω εδώ το περιεχόμενο της επιστολής, γιατί θα μου χρησιμεύσει σε κάποιο κείμενο περί Κίνας που κλωθογυρνάω στο κεφάλι μου εδώ και κάμποσους μήνες να γράψω και λόγω πνευματικής οκνηρίας δεν καταπιάνομαι στα σοβαρά. Βλέπεις, και η πνευματική οκνηρία μπορεί να βγει σε καλό: έχω πια και ένα επιπλέον στοιχείο στα χέρια μου!

Και το αντίθετο μπορεί να συμβεί: να μπω στον κόπο να γράψω κάτι νομίζοντας ότι έχω αρκετά στοιχεία για να πω αυτό που θέλω να πω, και αργότερα να συναντήσω κάποια πληροφορία που θα μπορούσε να είχε κάνει ισχυρότερη την ανάπτυξη των σκέψεων. Και τότε έρχομαι σε δύσκολη θέση, γιατί το να πάω και να προσθέσω την επιπλέον πληροφορία στο παλιό κείμενο δεν θα είχε νόημα - χαμένη θα πάει, κανείς δεν θα την προσέξει. Να βγάλω πάλι β' έκδοση, βελτιωμένη και επηυξημένη - όχι, δεν την έχω ψωνίσει τόσο πολύ. Δε μένει, αν πραγματικά θέλω να καταγραφεί αυτή η πληροφορία είτε για να σου κάνω φιγούρα και επίδειξη γνώσεων, είτε για να μην την ξεχάσω εύκολα, είτε και για τα δύο μαζί, παρά να την κολλήσω σε κάποιο κείμενο γενικής επικοινωνίας όπως αυτό εδώ.

Έγραφα λοιπόν πριν μερικούς μήνες ότι διακρίνεται στις ιστορικές αφηγήσεις η εντύπωση πως για να καταπολεμήσει ο κυβερνών τη διαφθορά των δημοσίων λειτουργών, οφείλει να τους ικανοποιήσει υλικά και με το παραπάνω. Με σύγχρονους όρους, ουσιαστικά να αυξήσει τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων. Επίσης ότι εντούτοις θα ήταν κωμικό να ισχυριστεί κανείς ότι αυτή θα ήταν μια πολιτική που θα έφερνε τα επιθυμητά αποτελέσματα στο σύγχρονο κόσμο, και μάλιστα "στην Ελλάς του 2000". Και τέλος προσπαθούσα να καταλάβω τι έχει αλλάξει στους ανθρώπους, γιατί αυτό που ήταν παραδεκτό ότι θα είχε αποτελέσματα τότε, είναι γενική πεποίθηση ότι μάλλον θα επέφερε τα χειρότερα τώρα.

Στον Ηγεμόνα του, ο Μακιαβέλι κάπου γράφει:

"...ο ηγεμόνας, για να τον κρατήσει με το μέρος του, πρέπει να νοιάζεται για τον υπουργό του, να τον γεμίζει με τιμές, να τον πλουτίζει, να τον κρατάει υποχρεωμένο απέναντί του, να μοιράζεται μαζί του τιμές και ευθύνες. Μόνο έτσι ο υπουργός θα δει πως δεν μπορεί ο ηγεμόνας να κάνει χωρίς αυτόν. Με τον τρόπο αυτό οι τιμές τον κάνουν να μην επιθυμεί περισσότερες, τα πλούτη τον κάνουν να μην επιθυμεί περισσότερα, τα γεμάτα αίγλη αξιώματα τον κάνουν να φοβάται πιθανή αλλαγή..."

Είναι προφανές ότι ο Μακιαβέλι έχει υπόψη του κάποιο ον το οποίο επιτέλους κάποια στιγμή χορταίνει! Αντίστροφα: ούτε η φαντασία του κυνικού Μακιαβέλι δεν μπορούσε να συλλάβει ότι λίγους αιώνες αργότερα, το "αενάως αχόρταγον", ο "φαταουλισμός" θα εθεωρείτο φιλοδοξία υψηλή, κινητήρια δύναμη και ευγενές περιεχόμενο εθνικών στόχων, οραματισμών, ιδεολογιών και ονείρων ζωής, ενώ η "χορτασιά" από νωθρότητα έως και αντεθνική ή αντικοινωνική συμπεριφορά. Η εποχή μας, τα πρότυπά της, ο κυρίαρχος ανθρωπολογικός τύπος τον έχουν ξεπεράσει προ πολλού.

Παρεμπιπτόντως, διαβάζοντας τον Ηγεμόνα δεν διέκρινα στοιχεία τόσο σοκαριστικά ώστε να δικαιολογούν τη διαβολική φήμη του συγγραφέα. Πέρα από μια-δυο προτάσεις από δω κι από κει, το μόνο αρνητικά εντυπωσιακό ήταν οι αρκετές θετικές αναφορές προς το πρόσωπο του Καίσαρα Βοργία. Απ' ότι λένε οι σύγχρονοι σχολιαστές και καθώς συζήτησα και δια ζώσης με φίλη ειδικευμένη στην ιταλική φιλολογία του Ύστερου Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, φαίνεται πως ήταν ο πρώτος που έγραψε τα πράγματα ως είχαν και όχι ως τα ήθελε το φαντασιακό της εποχής, περί ενάρετων χριστιανών ηγεμόνων. Οι άνθρωποι, τόσο οι κοινοί θνητοί όσο φυσικά και οι ελίτ - οι πράγματι ή εν δυνάμει ηγεμόνες - γνώριζαν καλά τι γινόταν, αλλά δεν τολμούσε κανείς να τα γράψει. Όταν ο Μακιαβέλι τα έγραψε και κυκλοφόρησαν, προκλήθηκε τέτοιο σοκ που ο συγγραφέας είχε την τιμή να γίνει -ισμος, που μάλιστα κρατάει ως τις μέρες μας το ειδικό του βάρος αμείωτο, παρότι εμείς έχουμε απορρίψει το φαντασιακό περί ενάρετων χριστιανών ηγεμόνων (το τι φαντασιακά καλλιεργούμε εμείς είναι μια άλλη ιστορία). Προσωπικά, το αντιλαμβάνομαι αυτό το σοκ σαν ομοειδές με το σοκ που παθαίνει ένα... σαχλογκομενάκι όταν πεις με το όνομά του αυτό που κάνει κάθε μέρα...

Η πορεία του λόγου, λοιπόν, σαν να με φέρνει στις πολιτικές εξελίξεις, αλλά και τι να πω γι' αυτές; Από τις εκλογές του Σεπτεμβρίου απήχα, δεν μπήκα στον κόπο ούτε στο έξοδο να έρθω από τη Λακωνία για να ψηφίσω. Πέρα από τα όσα πολλοί μπορούν να σου πουν και ίσως σκέφτηκες και ο ίδιος - δε βγαίνει τίποτα, όλα τα δοκιμάσαμε, ψηφίσαμε με την καρδιά, με το μυαλό, τακτικώς, για διαμαρτυρία, στα κουτουρού, με το ένα κριτήριο, με το άλλο κριτήριο, σπάσαμε το κεφάλι μας και στίψαμε τη συνείδησή μας, τίποτα δεν άλλαξε, ψηφίσαμε το μη χείρον και γεμίσαμε... χοίρους - εγώ σ' αυτές τις εκλογές την είδα και ως εξής. Γιατί έγιναν οι εκλογές; Διότι τα τσούγκρισε ο Τσίπρας με το Λαφαζάνη. Μα ήταν δεδομένο ότι θα τα τσούγκριζαν όπως πήγαιναν, όλοι το βλέπαμε, κι εδώ το λέγαμε. Τι είχαν στο μυαλό τους ο καθένας και πού το πήγαιναν δεν έχω ιδέα, αλλά να κόβανε το λαιμό τους να τα βρίσκανε εκεί που είχανε φτάσει και όχι να μας τρέχουν στις κάλπες. Σιγά μην παρατήσω την ησυχία μου και τα βιβλία μου να τρέχω να πονοκεφαλιάζω πάλι ποιον θα ψηφίσω, μόνο και μόνο επειδή τα σπάσανε ο Τσίπρας με το Λαφαζάνη...

Ίσως πιο ενδιαφέρον θα είχε να ασχοληθώ λιγάκι με το δημοψήφισμα του Ιουλίου, μια που έτσι γρήγορα που εξελίχθηκαν τότε όλα δεν υπήρχε χρόνος παρά μόνο για σκέψεις σύντομες και φορτισμένες.

Κατ' αρχήν, ένα ερώτημα που συζητήθηκε εκείνες τις ημέρες, ήταν το δημοψήφισμα συνταγματικό ή όχι; Τυπικά, είμαστε υποχρεωμένοι να δεχτούμε ότι ήταν, εφόσον έτσι απεφάνθη το Συμβούλιο της Επικρατείας. Επί της ουσίας του ερωτήματος. Τα επιχειρήματα των δύο πλευρών ήταν απλά. Είναι συνταγματικό, εφόσον το Σύνταγμα προβλέπει διενέργεια δημοψηφίσματος για εθνικό θέμα (όπως είναι, έλεγαν, το θέμα του εθνικού χρέους). Είναι αντισυνταγματικό, εφόσον το Σύνταγμα ρητώς απαγορεύει τη διενέργεια δημοψηφίσματος για δημοσιονομικό θέμα (όπως είναι φυσικά το θέμα του εθνικού χρέους). Το Σύνταγμα το είχα διαβάσει πιο παλιά και δεν μπήκα στον κόπο να ξαναψάξω το σχετικό εδάφιο. Δέχομαι ότι προβλέπει δημοψήφισμα για εθνικό θέμα και απαγορεύει για δημοσιονομικό.

Και ερωτώ. Υπάρχει κανένας συνεκτικός νομικός ορισμός του εθνικού θέματος, που να αποκλείει να είναι ένα θέμα και εθνικό και δημοσιονομικό; Εγώ δε γνωρίζω κάποιον, και αν όντως δεν υπάρχει, τότε τι ακριβώς προβλέπει και τι απαγορεύει το Σύνταγμα για μια τέτοια περίπτωση; "Είναι θέμα ερμηνείας του Συντάγματος" η συνήθης απάντηση, και όσο θυμάμαι τον εαυτό μου δε νομίζω να υπήρξε κυβέρνηση ελληνική που να μην κατηγορήθηκε από την εκάστοτε αντιπολίτευση για κάποια αντισυνταγματική ενέργεια και να μην χρησιμοποίησε την κατά το πώς τη βόλευε ερμηνεία του Συντάγματος. Γι' αυτό και ήταν σκηνή από φαρσοκωμωδία το να βλέπεις το Βαγγέλα του ΠΑΣΟΚ να ορύεται περί αντισυνταγματικότητας του δημοψηφίσματος.

Το συμπέρασμα που έβγαλα εγώ από όλα αυτά δεν ήταν ούτε ότι το δημοψήφισμα ήταν συνταγματικό ούτε ότι ήταν αντισυνταγματικό· ήταν ότι χρειαζόμαστε νέο Σύνταγμα. Σύντομο, σαφές, κατανοητό, που δε θα απαιτούνται κομματικώς στρατευμένοι "συνταγματολόγοι" για να μας πουν τι λέει... και που αφού δεν το αιτηθήκαμε και δεν το επιβάλαμε πριν μερικά χρόνια με 250 χιλιάδες κόσμο στην Πλατεία... δεν νομίζω ότι θα το αιτηθούμε ούτε θα το επιβάλουμε ποτέ...

Το Συμβούλιο της Επικρατείας, πάλι, έκανε αυτό που ξέρει να κάνει καλύτερα από ο,τιδήποτε άλλο: ένυψε τας χείρας του. Και φρόντισε να μην ενοχλήσει και πολύ-πολύ την εκτελεστική εξουσία. Θα το δεχόμουν αυτό, αν συνοδευόταν από μια δημόσια τοποθέτηση ότι μ' αυτό το Σύνταγμα που μας δώσατε να δουλέψουμε, τι άκρη θέλετε να βγάλουμε; Είπαμε όμως, ησυχία μην ενοχλήσουμε...

Επί της ουσίας του δημοψηφίσματος, όταν πρωτοανακοινώθηκε Παρασκευή βράδυ κατάλαβα αμέσως ότι από Δευτέρα κλείνουν οι τράπεζες και σκέφτηκα ότι με τον πανικό των κλειστών τραπεζών θα επικρατούσε οπωσδήποτε το ΝΑΙ, ό,τι και να έλεγε η κυβέρνηση. Θα ήταν δηλαδή ο ελιγμός του Τσίπρα για να κάνει τη μνημονιακή του κωλοτούμπα με τη δική μας εντολή. Και σκέφτηκα πως, όχι ρε φίλε, θα την κάνεις μόνος σου την κωλοτούμπα, θα αναλάβεις τις ευθύνες της διακυβέρνησης και δε θα με σέρνεις στις κάλπες κάθε τρεις και λίγο, με ερώτημα μάλιστα ασαφές, ανύπαρκτο και ανόητο - τέτοιο που να μπορείς εκ των υστέρων να ερμηνεύσεις την ψήφο μου κατά το δοκούν. Για όλα αυτά απήχα τότε.

Το αποτέλεσμα ήταν διαφορετικό, αφού επικράτησε το ΟΧΙ άνετα. Δεν ξέρω αν μπορούμε από αυτό να κρατήσουμε από αυτή τη διαδικασία θετικά πράγματα για το "αντιστασιακό φρόνημα του λαού", ή ο,τιδήποτε άλλο. Η εξέλιξη πάντως ήταν ότι οι ηγεσίες ΝΔ - ΠΑΣΟΚ - Ποταμιού θα πρέπει να έφαγαν πάρα πολύ ξύλο από τους αφεντάδες και τις αφέντρες τους εις τας Βρυξέλλας και τα Βερολίνα που δε μπόρεσαν και οι τρεις μαζί να κερδίσουν ένα δημοψήφισμα με κλειστές τράπεζες. Ο Σαμαράς μας τελείωσε από αρχηγός της ΝΔ και πρόσωπο που έχει κάποια σημασία εκτός antinews.gr το ίδιο βραδάκι - και χαρακτηριστικά, λίγα λεπτά μετά την παραίτηση Σαμαρά συνεκλήθη το συμβούλιο των πολιτικών αρχηγών υπό τον president Pakis που δρομολόγησε τις εξελίξεις για την αποπομπή Βαρουφάκη, τη σύγκρουση με το Λαφαζάνη και τους δικούς του και την αποδοχή μετά μια εβδομάδα από την κυβέρνηση μέτρων χειρότερων από αυτά που μόλις είχαμε απορρίψει (υποτίθεται). Περίπου σαν να μας δήλωνε ο Τσίπρας ευθέως ότι αυτό ήθελε να πετύχει με το δημοψήφισμα, να τελειώσει με το Σαμαρά και να μείνει μόνος του στην κούρσα της εξουσίας. Να αποδεχτεί και η Ευρώπη ότι δε θα ξεμπερδέψει μαζί του εύκολα, εφόσον εξακολουθεί ακόμα να αποδέχεται τις εκλογικές αναμετρήσεις εντός των κρατών-μελών ως το (τυπικό) μέσο ανάδειξης τοπικών ηγεσιών. Να δεχτεί δηλαδή η Ευρώπη ότι θα πρέπει να κάτσει να τον φέρει στα νερά της και να μην τον λογαριάζει για παρένθεση - κι αφού το πέτυχε αυτό, όλα θα τα υπέγραφε, δεν είχε πια κανένα λόγο να κάνει τον αντιμνημονιακό, δεν είχε κανένα λόγο να μην αποδεχτεί να πάει ακριβώς με τα νερά της Ευρώπης...

Είχαν κυκλοφορήσει τότε κάποιες φωτογραφίες από το συμβούλιο των πολιτικών αρχηγών σαν την παρακάτω.

 

Για πρώτη φορά πολιτικοί μας αρχηγοί με τέτοιο ύφος σα Μεγάλη Παρασκευή, και μάλιστα τρεις μαζί. Θυμάμαι βλέποντάς τες σκέφτηκα ότι δεν είναι ζωγραφισμένη ανησυχία για την πορεία της χώρας ή ο,τιδήποτε άλλο· είναι τρεις βρεγμένες γάτες που μόλις τις έχουνε φάει άσχημα από τους πάτρονες και τις πατρόνες τους. Δεν κρύβω ότι ένα κομμάτι του εαυτού μου αισθάνθηκε μια κάποια ευφροσύνη εκ του γεγονότος.

 

Δεν ξέρω εάν όλα αυτά ήταν υπολογισμένα· εάν, δηλαδή, ο Τσίπρας είχε σκεφτεί εξ' αρχής ότι σε περίπτωση ΝΑΙ θα μπορέσει να κάνει την κωλοτούμπα με εντολή μας, ενώ πάλι σε περίπτωση ΟΧΙ θα τελειώσει με το Σαμαρά, θα γίνει αναγκαστικά αποδεκτός από την Ευρώπη, θα ξεκαθαρίσει με το Λαφαζάνη και θα κάνει την κωλοτούμπα ούτως ή άλλως. Ότι θα έβγαινε, δηλαδή, κερδισμένος είτε έτσι είτε αλλοιώς. Εάν, πάντως, ήταν, τότε έχουμε να κάνουμε με έναν ικανότατο και αδίστακτο τακτικιστή, είτε αυτόν τον ίδιο, είτε όποιους βρίσκονται από πίσω του, σε όποια πλευρά του Ατλαντικού κι αν κατοικοεδρεύουν. Έναν τακτικιστή που δεν θα πέσει απλώς με τα κείμενα του (ενδιαφέροντος ως φιγούρα) Θανάση Μαυρίδη, ούτε του Σάββα Καλεντερίδη (λαμπρού στρατιωτικού αλλά όχι και τέρας συγγραφικών ικανοτήτων), ούτε καν του (αξιοθαύμαστου για την πορεία του και συγγραφικώς αρκετά db παραπάνω από τους δύο προηγούμενους) Γιώργου Καραμπελιά. Δεν ξέρω πώς θα πέσει ένας τέτοιος τακτικιστής, εκτός ίσως άμα οι τελευταίες εξελίξεις με το μακελειό στο Παρίσι οδηγήσουν τους πάτρονες και τις πατρόνες να προκρίνουν άλλες λύσεις για την "Ελλάδα των συνόρων" που δεν μπορώ να τις διακρίνω αυτή τη στιγμή.

 

Να λοιπόν που αντιφάσκω μ' αυτά που έλεγα πριν μερικά χρόνια και πρέπει να έχω επαναλάβει έκτοτε και σε άλλες αναρτήσεις, ότι στο πρόσωπο του Τσίπρα "δε βλέπω νέο Ανδρέα". Μόλις τώρα όμως έγραψα ότι βλέπω έναν ικανότατο τακτικιστή που δεν διακρίνω πώς μπορεί η εσωτερική του κυριαρχία (για δεκαετίες, λόγω και της ηλικίας του) να καταπολεμηθεί από υγιέστερες και ικανότερες δυνάμεις εντός της χώρας. Δηλαδή, έναν νέο Ανδρέα! Δώσε μου όμως μερικές παραγράφους περιθώριο, κάνε υπομονή και θα επανέλθω σ' αυτό το σημείο.

 

Το επόμενο ορόσημο στην πολιτική ζωή του τόπου είναι οι εσωκομματικές εκλογές της Νέας Δημοκρατίας. Υποψήφιοι είναι ο παρών προσωρινώς προεδρεύων κάφρος, ο έσχατος μέχρι τον επόμενο γόνος γνωστής οικογενείας φεουδαρχών, ένας άλλος με τον οποίο δεν έχω ασχοληθεί και μήπως αδικώ, αλλά σκέφτομαι ότι αν λέγαμε τον Αβραμόπουλο "κύριο Τίποτα", τι θα πρέπει να πούμε γι' αυτόν; Και ο Άδωνις.

 

Θεωρώ ότι ο Άδωνις είναι ο μόνος από τους υποψηφίους που μπορεί εν δυνάμει να κοντράρει τον Τσίπρα στα ίσια. Και εξηγούμαι. Κατ' αρχήν, ακούω διαρκώς ότι ο Άδωνις είναι αυτοδημιούργητος. Διαφωνώ με αυτή την αξιολόγηση και απορώ που την υιοθετούν και σοβαροί άνθρωποι. Δεν είναι αυτοδημιούργητος· τηλεδημιούργητος είναι. Καμία σχέση το ένα με το άλλο! Δεν έφτασε ψηλά επειδή η επιχείρησή του, ο εκδοτικός του οίκος πήγε καλά, έφτασε ψηλά γιατί έκανε τον κόκκορα στα κανάλια - τον κάνει ακόμα άλλωστε. Μέχρι και πρόταση γάμου σε ζωντανή μετάδοση έκανε ο άνθρωπος, τι να λέμε τώρα. Δεν ξέρω αν πούλησε πολλά βιβλία ή λίγα, ξέρω ότι πούλησε πολύ μόστρα. Αυτό είναι που τον έκανε υπουργό κι όχι τα βιβλία.

 

Για να συμφωνήσουμε να ονομάζουμε αυτοδημιούργητο τον Αδώνιδα Γεωργιάδη, μάλλον θα πρέπει πρώτα να δούμε τι εννοούμε στην παρακμιακή νεο-Ελλάδα όταν λέμε "δημιουργία". Δέχομαι ότι με τον Α ή τον Β παρακμιακό ορισμό της λέξης, θα μπορούσε να θεωρηθεί και ο Γεωργιάδης αυτοδημιούργητος - άλλωστε έχουμε και πολιτικό κόμμα με τη λέξη "δημιουργία" στον τίτλο του και επικεφαλής έναν (όχι βιοτέχνη, "μικροβιομήχανο", αγρότη, έμπορο ρε παιδί μου, ζωγράφο τέλος πάντων, συνθέτη, συγγραφέα πια, αλλά) ρεκλαματζή. Αν "δημιουργώ" σημαίνει "δημιουργώ εντυπώσεις", τότε να τον θεωρήσω και το Γεωργιάδη αυτοδημιούργητο. Δεν παραβλέπω όμως ότι κάποτε αυτοδημιούργητους λέγαμε π.χ. το Μεταξά με τα κονιάκ και τον Παυλίδη με τις σοκολάτες και αυτούς που πουλάγανε μόστρα για τα προς το ζην και τα προς το ανελίσσεσθαι τους λέγαμε σαλτιμπάγκους...

 

Γι' αυτό ακριβώς και λέω ότι ο Άδωνις είναι το πιο κατάλληλο από τα υποψήφια αρχινουδουλίδια για να αντιμετωπίσει το "καταγέλαστο παιδί". Γιατί στηρίζονται στα ίδια μέσα - στην εικόνα, στην εντύπωση, στην "επικοινωνία" που ούτε επί είναι ούτε πολλώ μάλλον κοινωνία... Να δεχτώ ότι ο Άδωνις μπήκε σ' αυτό το στίβο - τσίρκο από μειονεκτική θέση και χρειάστηκε χρόνια και χρόνια να πουλάει μούρη στα κανάλια για να φτάσει εκεί που έφτασε, ενώ ο Τσίπρας είχε τις διασυνδέσεις του, τον ανέδειξε ο Αλαβάνος, έχει ακουστεί για τον πατέρα του ότι έπαιρνε δημόσια έργα επί χούντας κ.τ.τ. Αλλά το ζητούμενο δεν είναι να προτιμήσουμε ένα νούμερο που κουράστηκε πολύ για να γίνει το νούμερο που έγινε, από ένα νούμερο χρηματοδοτούμενο... το ζητούμενο θα ήταν να μην προωθούμε νούμερα...

 

"Οι Έλληνες ψηφίζουν σα ζώα" έλεγε κάποτε μεταξύ άλλων ο οψίμως δικαιωθείς (από τα ίδια τα ζώα) γελωτοποιός των φοιτητικών μας χρόνων. Και ίσως η ρήση να αδικεί τα ζώα, αφού τα καημένα από ένστικτο λειτουργούν και κανένα τους δεν κάνει ό,τι του λένε τα κανάλια και ό,τι του μοστράρουν οι αφίσες. Προσοχή όμως. Είναι παράλογο να θεωρήσουμε ότι οι Έλληνες (γενικότερα, τα νεωτερικά άτομα στη φάση της αποσύνθεσής τους, έτσι δεν θα το έλεγε ο Ζιάκας;) συμπεριφέρονται "σα ζώα" μόνο μπροστά στην κάλπη. Είμαστε υποχρεωμένοι να δεχτούμε ότι συμπεριφορές "ζώων" επιδεικνύουν και στις άλλες πτυχές της βιοτής τους. Είναι άλλωστε οι ίδιοι μηχανισμοί που υποβάλουν και τις λοιπές συμπεριφορές - η μόστρα, η εικόνα, η διαφήμιση. Είναι οι ίδιοι μηχανισμοί που υποβάλλουν τον καταναλωτισμό, που εσείς που "πιστεύετε στην Αγορά" τον θεωρείτε κινητήρια δύναμη της οικονομίας. Και οι πιο σκληροπυρηνικοί από σας θα μου πούνε κιόλας ότι η διαφήμιση διασφαλίζει, λέει, την ελευθερία του "καταναλωτή"! Ε όποιος λέει τέτοια, ας φάει στη μάπα τον Τσίπρα κι ας μην παραπονιέται, γιατί αυτά ακριβώς τα δικά σας εργαλεία χρησιμοποιεί ο Τσίπρας και το επιτελείο του. Τα ίδια εργαλεία που κάνουν τον άνθρωπο να μην μπορεί να ζήσει χωρίς selfie stick (και επιφέρουν έτσι την πρόοδο, την ανάπτυξη, ευννοούν την επιχειρηματικότητα κλπ) είναι αυτά που τον κάνουν όταν βρεθεί μπροστά στην κάλπη να ψηφίζει τον πιο νέο ωραίο και γελαδερό.

 

Αλλά ας πω και για τον Τσίπρα "ως νέο Ανδρέα" όπως υποσχέθηκα παραπάνω. Όλοι οι "μεγάλοι" πολιτικοί αναλυτές είναι πάντα έτοιμοι να αναθεωρήσουν τις αναλύσεις τους όταν φαίνεται τα γεγονότα να τους διαψεύδουν (δηλαδή καθημερινά). Γιατί όχι κι εγώ; Κι εγώ τουλάχιστον αναφέρομαι στα προηγούμενα γραπτά μου και θα προσπαθήσω να διακρίνω ό,τι δεν διέκρινα τότε. Δε θα σου πω "όπως πάντα λέγαμε από αυτήν εδώ τη στήλη κλπ". Ξεκινάω τις σκέψεις από την αρχαία Ρώμη!

 

Στον Δέκιμο Ιούνιο Ιουβενάλιο, σατυρικό ποιητή του 1ου - 2ου αιώνα μ.Χ., απαντάται για πρώτη φορά ο όρος panem et circenses, που παραδοσιακά στα ελληνικά αποδίδεται ως "άρτος και θεάματα". Θρηνεί ο ποιητής στο σχετικό απόσπασμα, διότι οι παρηκμασμένοι ρωμαίοι της εποχής του (εκτός που ήταν τρελλοί), είχαν εγκαταλείψει κάθε ενασχόληση με τα στρατιωτικά και πολιτικά κοινά και αντ' αυτού δεν ενδιαφέρονταν παρά για panem et circenses. Η φράση είναι πασίγνωστη αλλά το πλαίσιό της ίσως όχι και τόσο πασίγνωστο. Συνήθως λέμε ότι ο λαός για να κυβερνηθεί θέλει άρτον και θεάματα· ο ποιητής όμως είπε ότι ο παρηκμασμένος λαός δεν ασχολείται παρά με άρτον και θεάματα. Ίσως στην παρακμή μας δεν μας είναι ορατή η διαφορά ανάμεσα σε ένα λαό και σε έναν παρηκμασμένο λαό, ίσως πάλι για τον Α ή Β λόγο δεν διαννοούμαστε καν ότι μπορεί να υπάρχει λαός ακμάζων (μόνο ακμάζουσες ελίτ, ακμάζουσες επιχειρήσεις, δεν ξέρω). Εν πάση περιπτώσει, ούτως έχουν τα πράγματα με τη συγκεκριμένη φράση· στα αγγλικά αποδίδεται παραδοσιακά συνήθως ως bread and circuses κι εμένα στην παρούσα ανάρτηση ας μου επιτραπεί για λόγους παραστατικότητας να χρησιμοποιήσω μια νεοελληνική απόδοση κατευθείαν από τα αγγλικά: ψωμί και τσίρκο!

 

Ψωμί και τσίρκο, λοιπόν, χρειάζονται για να κυριαρχήσει ένας ηγεμόνας σε έναν λαό - λαό γενικώς; λαό παρηκμασμένο; Δεν κάνει μεγάλη διαφορά στην περίπτωσή μας, καθώς μιλάμε για τον κατά γενική ομολογία παρηκμασμένο νεοέλληνα που έχει χαρακτηριστεί έως και μη βιώσιμο είδος! Θα μπορούσαμε, λοιπόν, ενδεχομένως, να συσχετίσουμε μια ποσότητα "δυναμικού κυριαρχίας" με κάθε πολιτικό πρόσωπο που κυριάρχησε ή φιλοδοξεί να κυριαρχήσει στην πολιτική σκηνή - μπερντέ του τόπου. Αυτή η ποσότητα θα έπρεπε να είναι άθροισμα δύο ποσοτήτων, μίας σχετιζόμενης με το "ψωμί" και μίας με το "τσίρκο"!

 

Για τον Ανδρέα Παπανδρέου του '74, λοιπόν, θα γράφαμε:

 

VΑΠ=VΑΠ,Ψ+VΑΠ,Τ

 

όπου οι έννοιες των ποσοτήτων είναι μάλλον προφανείς: δυναμικό κυριαρχίας ολικό, δυναμικό κυριαρχίας λόγω "ψωμιού", δυναμικό κυριαρχίας λόγω "τσίρκου".

 

Για τον Αλέξη Τσίπρα του '12 αντίστοιχα:

 

VΑΤ=VΑΤ,Ψ+VΑΤ,Τ

 

Δεν είναι και πολύ εύκολο ή ασφαλές να συγκρίνουμε τις παραπάνω ποσότητες, ολικές ή επί μέρους, με πρώτη εμφανή δυσκολία το ότι έχουμε ορατότητα της πλήρους πορείας του Ανδρέα Παπανδρέου στην πολιτική ζωή του τόπου (δηλαδή το πώς και σε τι βαθμό έγινε πραγματικότητα το δυναμικό κυριαρχίας του και τι επέφερε στον τόπο), καθώς επίσης έχουμε δει και τα απόνερά του: το ΠΑΣΟΚ του Σημίτη, το ΠΑΣΟΚ του ΓΑΠ, τον αντιπρόεδρο Βαγγέλα κλπ. Τέτοια ορατότητα δεν έχουμε για τον Αλέξη Τσίπρα και το μέλλον του ΣΥΡΙΖΑ. Έτσι για πλάκα όμως, ας επιχειρήσουμε κάποιες συγκρίσεις.

 

Κατ' αρχήν, κάπως αυθαίρετα:

 

VΑΠ,Ψ > VΑΠ,Τ

 

Δηλαδή: ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν ο "Ανδρέας του Ψωμιού", του ψωμιού του τζάμπα, του δανεικού, του παρασιτικού. "Θα διπλασιάσουμε τις αγροτικές συντάξεις" κλπ, ακόμα ηχούν στ' αυτιά μας εκείνοι οι προεκλογικοί λόγοι. Η αυθαιρεσία έγκειται στο ότι και τα τσίρκα επί Ανδρέα Παπανδρέου και των συν αυτώ δεν ήταν καθόλου λίγα, επομένως αν επέμενε κανείς να αντιστρέψει τη φορά της ανίσωσης δεν θα είχα πολύ ισχυρές αντιρρήσεις. Την αφήνω όμως έτσι, με βολεύει.

 

Αντίστοιχα:

 

VΑΤ,Ψ < VΑΤ,Τ

 

Για την ακρίβεια, ο όρος VΑΤ,Ψ τείνει στο μηδέν. Πάνε τα εύκολα δανεικά για να τα δίνουμε όπου θέλουμε! Επομένως εξακολουθώ να μην βλέπω "νέο Ανδρέα" - νέο "Ανδρέα του Ψωμιού". Μένει όμως να δούμε πόσο μεγάλος θα αποδειχτεί ο όρος VΑΤ,Τ, μήπως αν μας προκύψει αρκετά μεγάλος, ο Αλέξης Τσίπρας γίνει ο "Ανδρέας του Τσίρκου"! Μήπως, με άλλα λόγια, ο ΣΥΡΙΖΑ αποδειχτεί τόσο μεγάλο τσίρκο που να υπερκαλύψει την έλλειψη ψωμιού και δια του τσίρκου να στεριώσει προοπτική ηγεμονίας! Αυτός ο τελευταίος όρος, ο παράγοντας "Τσίρκο" ήταν που δεν είχα λάβει υπόψη μου πριν λίγα χρόνια.

 

Ισχύει βέβαια ακόμα νομίζω:

 

VΑΠ > VΑΤ

 

Όσο ισχύει και ότι το σαρανταφεύγα είναι μεγαλύτερο από το τριαντατόσο. Θα αποδειχθεί κι αυτό με το χρόνο τι πορεία θα πάρει.

 

Γι' αυτούς τους λόγους άλλωστε είναι που θεωρώ το Γεωργιάδη ως το μόνο υποψήφιο αρχηγό της Νέας Δημοκρατίας που μπορεί να κοντράρει τον Τσίπρα. Όταν η πολιτική ζωή της χώρας διεξάγεται με όρους τσίρκου, ο έλληνας ψηφοφόρος - καταναλωτής είναι για τα πανηγύρια και αντίπαλος είναι ένα τσίρκο, ο καλύτερος τρόπος να τον αντιμετωπίσεις είναι να τοποθετήσεις απέναντί του ένα άλλο τσίρκο!

 

Και may the best τσίρκο win.

Κάτι πολύ σύντομο

Απόσπασμα προδημοσιευθέν από συνέντευξη στο αυριανό Βήμα της Κυριακής:

Αλέκος Παπαδόπουλος: Το «ναι» είναι Γολγοθάς, το «όχι» είναι συντριβή

Σε τι διαφέρει ένας "Γολγοθάς" από μια "συντριβή"; Σε ένα και μόνο, στη βεβαιότητα της Ανάστασης. Βεβαιότητα! Όχι "προοπτική". Εάν δεν υπάρχει αυτή η βεβαιότητα, τότε κάλιστα θα μπορούσε να ανοίξει μια ενδιαφέρουσα συζήτηση, μήπως είναι προτιμότερη η συντριβή. Σκέψου λίγο το μαρτύριο της σταύρωσης, και νομίζω θα αναρωτηθείς, μήπως είναι πράγματι προτιμότερο να σου λιώσουν το κεφάλι επί τόπου με ένα ρόπαλο να τελειώνεις.

Σε τι εδράζεται η βεβαιότητα της Ανάστασης; Σε τίποτα το ορθολογικό, σε τίποτα από αυτά που ο νεωτερικός κόσμος θα ήταν ανοιχτός να παραδεχτεί. Βασικά είναι αυθύπαρκτη βεβαιότητα ("ξεκάρφωτη"), και απλώς αν θέλαμε να εμβαθύνουμε θα λέγαμε ότι εδράζεται στο και τρέφεται από το εκκλησιαστικό βίωμα. Άλλο θέμα που ο νεωτερικός κόσμος δεν θα ήταν ανοιχτός να συζητήσει - και άλλωστε μάλλον σε κυκλική λογική οδηγούμαστε: η Εκκλησία υπάρχει επειδή έλαβε χώρα η Ανάσταση και η βεβαιότητα της πίστης στην Ανάσταση τρέφεται από το εκκλησιαστικό βίωμα. Έτσι λέμε, κανένας γνήσιος ορθολογιστής δεν υπάρχει περίπτωση να τα πάρει σοβαρά όλα αυτά. Η κυκλική λογική είναι ορθολογικώς κενολογία. Σε κάθε περίπτωση, μιλάμε για μεταφυσικά "πράματα", για μεταφυσικού τύπου βεβαιότητα.

Έπεται αβίαστα ότι για να προκρίνει ένα "Γολγοθά" κανείς από μία "συντριβή", αν ξέρει τι λέει, θα πρέπει να έχει μια μεταφυσικού τύπου βεβαιότητα / πίστη σε κάποιου μεταφυσικού - μεσσιανικού τύπου Ανάσταση - που μπορεί να αργήσει, μπορεί να μην αργήσει, αλλά πάντως ΘΑ ΕΡΘΕΙ, χωρίς καμιά αμφιβολία. Ε, δεν έδωσα εγώ τη συνέντευξη, ίσως θα έπρεπε ο συνεντευξιαζόμενος να είχε αποσαφηνίσει σε τι έγγειται η εν λόγω πίστη. Προφανώς υποννοώ ότι πρόκειται για τη μεταφυσικού τύπου πίστη στο ευρώ και την ΕΕ που είναι τόσο διαδεδομένη γύρω μας, και μάλιστα (αλλά φυσικά όχι μόνο) μεταξύ ανθρώπων που απορρίπτουν τη δική μας πίστη στην Ανάσταση του Κυρίου!

Όπως η δική μας, έτσι και η δική τους πίστη, δε στέκει με κριτήρια ορθού λόγου. Και τουλάχιστον εμείς, και το ξέρουμε και το φωνάζουμε κοντά δυο χιλιάδες χρόνια τώρα, από εποχής του "Ιουδαίοις μεν σκάνδαλον, Έλλησι δε μωρίαν".

Εν τρίτον σκέψεως και μια πρόταση

Στα γρήγορα, γιατί λόγω ελλείψεως χρόνου δεν έχω τη δυνατότητα να εκθέσω αναλυτικές σκέψεις σε μια σειρά: από το μεθαυριανό δημοψήφισμα απέχω. Νηφάλια και ορθολογικά, απέχω. Ήταν άλλωστε η πρώτη μου σκέψη όταν άκουσα για δημοψήφισμα, ή ίσως η δεύτερη.

Υπάρχει περίπτωση να αλλάξω στάση; Ναι. Πότε; Εάν μπριζωθώ.

Εάν με μπριζώσουν και λειτουργήσω μη νηφάλια και μη ορθολογικά, θα κατέβω και θα ψηφίσω ΟΧΙ. Με την "καρδιά μου" (...την ταραγμένη, στην περίπτωση αυτή). Το ΝΑΙ δεν μπήκε καθόλου ως ενδεχόμενο, και μόνο η σκέψη ότι θα μπορούσα ίσως να το είχα σκεφτεί μου προκαλεί στομαχικές διαταραχές.

Αρκετά πράγματα έχουν βρεθεί να με μπριζώνουν αυτή τη βδομάδα, αλλά αντιστέκομαι ακόμα. Για παράδειγμα, το παρακάτω εμετικό πανό από τη συγκέντρωση του ΝΑΙ στο Σύνταγμα.

Ή η παρακάτω τοποθέτηση της φεουδαρχίνας του σιχαμένου Ποταμιού. Προφανώς ο "φιλελευθερισμός" της έχει μείνει (ακριβώς) 800 χρόνια πίσω στον καιρό της Magna Carta.

Αλλά όπως είπα, προς το παρόν βαστάω ακόμα. Και επειδή θέλω να βαστήξω, και θέλω νηφάλια να (μην) συμμετάσχω στη διαδικασία της Κυριακής, έχω να προτείνω το εξής. Αν είσαι απ' αυτούς που έχουν τις ικανότητες, το χαρακτήρα και την τάση να με μπριζώνουν, ας τηρήσουμε σιγή ασυρμάτου, τουλάχιστον για αυτές τις δυο μερούλες και κάτι. Δε θα πάθουμε τίποτα, ούτε εγώ ούτε εσύ. Εκτός αν ενδιαφέρεσαι ρητά να στηρίξεις το ΟΧΙ.

Νομιμοποιούμαι, φυσικά, να προχωρήσω παραπέρα και να δηλώσω δημοσίως ότι γενικά email μπριζωμένων που μοναδικό αποτέλεσμα που μπορεί να έχουν είναι να μπριζώσουν (ή αντι-μπριζώσουν) και μένα δεν ενδιαφέρομαι υπό οιεσδήποτε συνθήκες να λαμβάνω. Αντιλαμβάνομαι την ανάγκη ψυχοθεραπείας, αλλά το inbox μου δεν είναι ίδρυμα. Αυτό όμως είναι ευρύτερο. Το ξαναπιάνουμε άλλη φορά. Προς το παρόν προέχει η νηφαλιότητα των ημερών.

Περιλαμβάνω άραγε και εσένα συγκεκριμένα σε όσους "έχουν τις ικανότητες, το χαρακτήρα και την τάση να με μπριζώνουν"; Η ερώτηση είναι σωστή και η απάντηση απλή. Εάν ναι, τότε το ξέρεις και δεν αναρωτιέσαι. Εάν αναρωτιέσαι, τότε όχι.

Για το μέλλον, πέρα από αυτές καθ' αυτές τις συνέπειες του ΝΑΙ ή του ΟΧΙ, κατ' αρχήν δε φοβάμαι εμφύλιο πόλεμο που κακαρίζει ο γελοίος ο Άδωνις στα κανάλια. Θα απαιτούσε οπλισμένο πληθυσμό (που δεν είμαστε, μάλλον), καθώς επίσης και στρατιωτική οργάνωση, διοικητική μέριμνα κλπ. Όποιος έχει κάνει τυφεκιοφόρος ξέρει ότι ακόμα και το αντάρτικο χρειάζεται διοικητική μέριμνα. Θεωρώ όμως δεδομένο ότι αν επικρατήσει το ΝΑΙ (που είναι το πιο πιθανό) θα έχουμε ταραχές στην Αθήνα με αναρχικούς, εμπρησμούς κλπ. Εάν πάλι επικρατήσει το ΟΧΙ, θεωρώ εξαιρετικά πιθανό να έχουμε στο Σύνταγμα σκηνικά πλατείας Μαϊντάν με χορηγία Βρυξελλών. Εύχομαι να μην έχουμε θύματα. Σημαντικός κίνδυνος για έκτροπα και απόψε σε λίγες ώρες, που οι εκδηλώσεις του ΝΑΙ και του ΟΧΙ πραγματοποιούνται δίπλα-δίπλα. Ίσως η καλύτερη δυνατή εξέλιξη αυτή την στιγμή θα ήταν να ακυρωθεί το δημοψήφισμα ως αντισυνταγματικό από το ΣτΕ (στο οποίο ΣτΕ δεν έχω γενικά εμπιστοσύνη, δεν το κρύβω).

Χτες έσβησα επιτέλους το λογαριασμό μου στο facebook. Τον είχα ανοίξει τον καιρό που ζούσα στο εξωτερικό για να κρατάω επαφή και να μοιράζομαι φωτογραφίες. Ήμουν πια για αρκετό καιρό σχεδόν ανενεργός, αλλά δεν το αποφάσιζα να την κάνω για καλά γιατί είχα πολλές φωτογραφίες που νομίζω δεν τις είχα κρατήσει αλλού.

Αυτή τη βδομάδα η εικόνα ήταν φρικτή. Κατά σάρκα συγγενείς ή φίλοι δεκαετιών, όχι ότι καυγάδιζαν, αλλά να, μπηχτές ο ένας στον άλλο κάθε δέκα λεπτά. Κουβέντα χαμηλοτάτου επιπέδου, εκατέροθεν. Πότε βλακέψαμε τόσο; Πάντα ήμασταν ή τώρα γίναμε; Δεν μπορώ να δεχτώ ότι πάντα ήμασταν, διότι δεν βλέπω πώς θα μπορούσε ανθρώπινος πολιτισμός να είχε δημιουργηθεί από και στηριχθεί σε ανθρώπους τόσο ηλίθιους! Αν έγραφε πριν αιώνες ο Κεκαυμένος περί μεγίστης βλακείας, εμείς μ' αυτά που βλέπουμε τι πρέπει να πούμε;

Εν πάση περιπτώσει, ουδέν κακόν αμιγές καλού, μη αντέχοντας άλλο να εκθέτω τον εαυτό μου σε τόσο μεγάλη δόση βλακείας, απέκτησα κίνητρο να κάνω τον κόπο να αντιγράψω μία μία τις φωτογραφίες στο σκληρό μου δίσκο και να πατήσω το κουμπάκι Delete Account. Μοιράζομαι παρακάτω μερικές, έτσι για να χαλαρώσουμε.

Ο τάφος του Κίρκεγκορ στην Κοπεγχάγη.

Στον συγκεκριμένο φιλόσοφο αποδίδεται μια ρήση του τύπου "όχι μόνο η αργία δεν είναι μήτηρ πάσης κακίας, αλλά μου φαίνεται η αργία είναι το μόνο όντως καλό". Κάτω από τρία μέτρα χώμα και άλλα τόσα χιόνι στη φωτογραφία, προφανώς δεν μπορεί παρά να βρίσκεται πλέον στην κατάσταση του "όντως καλού"!

Ηλιοβασίλεμα πίσω από τ' Αγιονόρος, όπως φαίνεται από τη Λήμνο (η φωτογραφία αυτή είναι κλεμμένη).

Λεπτομέρειες γλυπτών στο Φιέζολε της Τοσκάνης.

Μνημείο της Μάχης του Γκρούνβαλντ στην Κρακοβία.

Η φωτογραφία δεν είναι σπουδαία, ούτε το μνημείο, αλλά η μάχη ενδιαφέρουσα. Πρόκειται για νίκη των πολωνικών-λιθουανικών στρατευμάτων επί των δυνάμεων των τευτόνων ιπποτών, που φαίνεται να έπαιξε σημαντικό ρόλο στην απομείωση της ισχύος του παπικού μοναστικού τάγματος στο χώρο της βαλτικής.

Η Νύμφη του Λακωνικού, η Νεάπολη!

Ο ορθόδοξος ναός της Αγίας Τριάδος στο Όουλου, μάλλον ανήμερα Θεοφάνεια του 2007.

Φολκλόρ στο Τούρκου.

 

Ροβανιέμι.

 

Αυτή πρέπει να είναι από το Ίνσμπρουκ το '97!

 

Στο Σαουθάμπτον προς τα τέλη του 2000!

Αγία Πετρούπολη.

Φύση στην Καρελία, λίγο έξω από το Βίμποργκ.

Και μια λεπτομέρεια από μνήμα.

Για να μην ξεχνάμε τα ουσιώδη και την Άνω Πόλη, και ίνα μη ταράττεται ημών η καρδία (κοινώς, να μην μπριζωνόμαστε).