Ένας γελοίος παρλαπίπας κοκοράκος

Αρνούμαι να παρακολουθήσω ιερές ακολουθίες από την τηλεόραση - που ούτως ή άλλως δεν έχω εδώ - ή το ίντερνετ. Από το ίντερνετ θα δω τα παραμύθια του Τόλκιν. Ή... καμιά τσόντα. Η Θεία Λατρεία δεν είναι θέατρο ούτε κινηματογράφος, και δεν υπάρχει "άκρα οικονομία" που θα την καταστήσει κάτι τέτοιο. Δε θέλω να βγει κανείς αύριο μεθαύριο σε κανένα κανάλι και να πει ότι, είδατε πόσο καλά τα καταφέραμε; 2000 άτομα παρακολούθησαν την Ακολουθία των Παθών από το live streaming μας!

Όχι. Δεν θα είμαι ένα από τα 2000 άτομα. Δεν θα δώσω επίφαση κανονικότητας σ' αυτή την κατάσταση.

Εφόσον η Θεία Λατρεία επί του παρόντος για λόγους δημοσίας υγείας τελεί εν διωγμώ και δεν μπορώ να κάνω τίποτε άλλο, βγάζω το βιβλιαράκι μου και διαβάζω μόνος μου ό,τι άκρη βγάλω.

Σημαντική σημείωση: δεν λέω τι να κάνεις εσύ. Λέω τι κάνω εγώ. Εσύ κατά συνείδησιν.

Υπάρχει ένα "πρόσωπο" σ' αυτό που συνηθίζουμε να αποκαλούμε "Θείο Δράμα", που φρονώ πως δεν έχει τύχει της προσοχής που του αρμόζει, και είπα να γράψω έτσι δύο λόγια, μια προσπάθεια να του αποδώσω κι αυτουνού τη δέουσα τιμή.

Ποιο "πρόσωπο"; Ο κόκορας!

...Αμήν λέγω σοι, ότι εν ταύτη τη νυκτί, πριν αλέκτορα φωνήσαι, τρις απαρνήση με...

...Και ευθέως αλέκτωρ εφώνησε. Και εμνήσθη ο Πέτρος του ρήματος Ιησού ειρηκότος αυτώ, ότι, πριν αλέκτωρ φωνήσαι, τρις απαρνήση με· και εξελθών έξω έκλαυσε πικρώς.

Αυτός ο κόκορας! Ο αλέκτωρ! Ένας "γελοίος παρλαπίπας κοκοράκος", που μας έλεγαν παλιά ο Χάρης κι ο Πάνος.

Δε νομίζω ότι έχουμε συνειδητοποιήσει πόσα χρωστάμε ως χριστιανοί σ' αυτόν το γελοίο, τον παρλαπίπα, τον κοκοράκο! Του χρωστάμε ακριβώς έναν "των Αποστόλων Πρωτόθρονο και της Οικουμένης Διδάσκαλο"! Δεν υπάρχουν πολλοί άνθρωποι στους οποίους μπορούμε να πούμε ότι χρωστάμε κάτι τέτοιο! Κάτσε καλά!

Ξαφνικά στις μέρες μας θυμηθήκαμε και τη Μέλλουσα Κρίση. Έγινε μόδα να εκτοξεύει ο ένας στον άλλο τι θα του χρεώσει ο Θεός όταν "έλθει εν δόξη". Βρέθηκε εγκύκλιος μητροπολίτη που μας είπε ότι ο Θεός θα μας χρεώσει φόνο εάν πάμε στην Εκκλησία εν μέσω της επιδημίας! Φόνο, τίποτα λιγότερο! Για τις αμβλώσεις τα τελευταία χρόνια δε θα δεις τέτοιο λεξιλόγιο σε εγκυκλίους. Κάτι συγκεκαλυμμένα θα δεις, μην ενοχλήσουμε κανέναν. Ιερείς, βέβαια, στα κηρύγματά τους τα λένε. Θυμάμαι κάποιος - απλός, γλυκομίλητος και μακαρίτης πλέον - το είχε πει στα δυο λόγια που συνηθίζονται μετά από ένα γάμο - και από κάτω έγινε σούσουρο! Αλλά σε εγκυκλίους μητροπολιτών θα πρέπει να ψάξεις πολύ για να βρεις τέτοια. Το μόνο που έχει χαρακτηριστεί φόνος τελευταία σε εγκύκλιο φαίνεται πως είναι αυτό ακριβώς, ο εκκλησιασμός. Δεν συγκράτησα ποιος ακριβώς ήταν που το έγραψε, και ευτυχώς δεν το συγκράτησα, και δεν θέλω να το θυμηθώ, και μη διανοηθεί κανείς να μου το θυμίσει, αλλά γράφτηκε και το είδα.

Αφού, λοιπόν, έγινε τόσο trendy η Μέλλουσα Κρίση, λέω κι εγώ να κάνω μια υπόθεση. Υποτιθέστω ότι ο κόκορας δε λαλούσε εκείνη τη φρικτή νύχτα! Και υποτιθέστω ότι ο Πέτρος δεν συναισθανόταν την άρνησή του, έπαιρνε το δρόμο του, επέστρεφε στα δίκτυα του και στα ψάρια του.

Τι λόγο θα έδινε μετά στο Θεό ο... κόκορας;!

Θεός: Γιατί, κόκορα, δε λάλησες εκείνη τη νύχτα;
Κόκορας: Εγώ, Θεέ μου, σιωπούσα και προσευχόμουν.
Θεός: Μα εγώ σου έδωσα και λαλιά και, τελοσπάντων, ενός κοκόρου γνώση σου την έδωσα κι αυτήν!
Κόκορας: Μα εγώ, Θεέ μου, έκανα και υπακοή στην εγκύκλιο. Να σιωπώ και να προσεύχομαι έλεγε η εγκύκλιος.
Θεός: Ναι, αλλά εγώ ετοίμαζα έναν Πρωτοκορυφαίο και το μόνο που περίμενα ήταν ένα κικιρίκου να του τσιγκλίσει τη συνείδηση, και να πάρουν τα πράγματα το δρόμο τους. Ένας κόκορας δε βρέθηκε να κράξει ένα κικιρίκου;

Δεν ξέρω πώς θα μπορούσε να συνεχιστεί αυτή η υποθετική συζήτηση, καθότι δεν μπορώ να εικάσω τι θα γίνει μετά τη Δευτέρα Παρουσία με τα... πουλερικά, αλλά νομίζω ότι συγκλίνω δι' αυτής της οδού με τον αρθρογράφο του Sportime, με αυτό εδώ το άρθρο που ξαναπρότεινα σε προηγούμενη ανάρτηση.

Στον πόλεμο της πληροφορίας, πρέπει να απαντήσεις με πληροφορίες. Να ανοίξεις το στόμα. Να γράψεις. Να σχολιάσεις. Να ομολογήσεις.

Όχι να ανοίξεις το στόμα γιατί είσαι σπουδαίος, αφού άλλωστε δεν είσαι σπουδαίος. Ούτε γιατί είσαι ευσεβής. Το ξαναείπα: δεν είμαι βέβαιος ότι γνωρίζω τι σημαίνει αυτή η λέξη και άλλωστε στις εποχές που ζούμε πολλές λέξεις χάνουν το νόημά τους.

Γελοία κοκοράκια είμαστε εμείς. Αλλά εδώ κοτζάμ Πέτρος ένα γελοίο κοκοράκι το χρειάστηκε να τον κράξει για να γίνει Πρωτοκορυφαίος!

Χωρίς ψευδαισθήσεις! Η συντριπτική πλειοψηφία των κακαρισμάτων πνίγεται στη γενικότερη ηχορύπανση και ακόμα και όσα ακούγονται δεν φέρνουν κανένα αποτέλεσμα. Το συντριπτικά πιθανότερο είναι ότι το ίδιο θα γίνει και με τα δικά μας. Αλλά πάλι ποιος ξέρει, σε ποιανού τα αυτιά μπορεί να φτάσει το δικό σου το κακάρισμα ή το δικό μου, τι αποτέλεσμα μπορεί να φέρει το ένα ή το άλλο.

Δεν σιωπούμε, λοιπόν.

Μια σύντομη τοποθέτηση, για να ξέρουμε πού πατάμε

Υπάρχουν πολλά πράγματα με την παρούσα κατάσταση που μου βρωμάνε. Πάρα πάρα πάρα πολλά πράγματα, που μου βρωμάνε πάρα πάρα πάρα πολύ...

Δε θα κάτσω τώρα να γράψω εγκυκλοπαίδεια. Ίσως ανάλογα με τις διαθέσεις, τις αφορμές και τις εξελίξεις να κάνω σχετικές αναρτήσεις. Ίσως και όχι.

Μπορεί να κάνω λάθος. Μπορεί σε δυο μήνες από σήμερα να είμαστε εκεί που ήμασταν πριν δυο μήνες. Για την ακρίβεια: μακάρι να κάνω λάθος. Για την ακόμα μεγαλύτερη ακρίβεια: στη συντριπτική πλειοψηφία των εκτιμήσεών μου στις εδώ αναρτήσεις μου έχω πέσει έξω!

Κι αν κάνω λάθος, τι έγινε; Ένας περίεργος τύπος άνοιξε ένα ιστολόγιο και γράφει διάφορα περίεργα. Ούτε η πρώτη, ούτε η τελευταία φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας! Θα το αντέξετε κι αυτό το χτύπημα της μοίρας!

Αν όμως έστω και λίγα από τα πολλά που μου βρωμάνε πολύ είναι πράγματι έστω και λίγο σάπια, τότε η "νέα μας κανονικότητα" έχει πολλά περιθώρια να είναι ιδιαιτέρως δυστοπική.

Θυμάται κανείς την ανομβρία του 1990;

1990 ή '91. 'Η ίσως και '89, κάπου εκεί. Ήμουν στο Λύκειο. Ο Πλατινί είχε σταματήσει τη μπάλα σχετικά νέος, στα 32 του, το '87, και το μεγάλο κενό στη ζωή μου ήρθε να το γεμίσει η μεγάλη Μίλαν της εποχής, η Μίλαν των τριών "ιπτάμενων Ολλανδών".

Τζένγκα, Μαλντίνι, Μπαρέζι, Κοστακούρτα, Ντοναντόνι, Ντε Νάπολι, Αντσελότι και οι ίδιοι οι Ολλανδοί, Ράικαρντ, Γκούλιτ και Φαν Μπάστεν. Κι ένα δεξί μπακ. Τασότι τον έλεγαν;

Μάρκο Φαν Μπάστεν. Τεράστιος φορ.

Καλός στον αέρα & με τη μπάλα στα πόδια, κάτι κοντρόλ λες και είχε στο στήθος του κόλλα UHU, τι να πεις. Ο Λουκάκου από τους σύγχρονους είναι λίγο έτσι, καλός και ψηλά και χαμηλά, και δυνατός και γρήγορος, αλλά ο Φαν Μπάστεν είχε και φινέτσα. Ο Λουκάκου είναι πολύ μεγάλος παίκτης, αλλά δεν έχει την ίδια φινέτσα. Είναι... γομάρι. Δυστυχώς αρκετούς τραυματισμούς ο Φαν Μπάστεν, εγκατέλειψε την ενεργό δράση λίγο πριν απ' τα 30 αν θυμάμαι καλά. Ο Πλατινί όχι, δεν είχε σπουδαίους τραυματισμούς, μάλλον βαριόταν να παίξει άλλο.

Ο Γκούλιτ και ο Ράικαρντ δεν ήταν μολούκοι όπως μας έλεγε ο Διακογιάννης, ούτε πολλώ μάλλον μαμελούκοι, όπως έλεγαν άλλοι που τα είχαν μπερδέψει τελείως. Οι μολούκοι έχουν καταγωγή από τα μέρη που σήμερα τα λέμε Ινδονησία και κάποτε τα έλεγαν Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες. Έχουν ασιατικά χαρακτηριστικά, αμυδρά ή πιο έντονα. Όπως, για παράδειγμα ο Χενκ Τεν Κάτε.

Ο Γκούλιτ και ο Ράικαρντ όμως ήταν σουριναμέζοι ή κάποιου άλλου είδους αφρο-καράιβες.

Εκείνη η Μίλαν λοιπόν έριχνε τεσσάρες και πεντάρες παντού. Όχι τεσσάρες και πεντάρες στην ΑΕΚ, τεσσάρες και πεντάρες στη Μπαρτσελόνα. Μετά ο Φαν Μπάστεν εγκατέλειψε, ο Γκούλιτ πήγε στην Τσέλσι, ήρθε ο Παπέν, μετά ο Σαβίσεβιτς και ο Ντεσαϊγί, εγώ μπήκα στο Πολυτεχνείο... αλλά για την ανομβρία ξεκίνησα να λέω.

Κάπου εκεί λοιπόν γύρω στο '90 είχε κάνει κάνα χρόνο που δεν είχε βρέξει καθόλου σε όλη την Ελλάδα. Οι αγρότες θα είχανε σίγουρα μεγάλα θέματα, αλλά θέματα υπήρχαν και με την ύδρευση της πρωτεύουσας. Αυτά θυμάμαι εγώ. Έβαζαν, τότε, οι εφημερίδες κάτι φωτογραφίες που ήταν, μας έλεγαν, από τη λίμνη του Μαραθώνα. Ήταν κάτι σεληνιακά τοπία, που, τι να πω, δεδομένου του ότι και μετά τις φωτογραφίες, και χωρίς να βρέξει για κάποιους ακόμα μήνες είχαμε νερό να πιούμε... εκ των υστέρων δύσκολα να πιστέψω ότι ήταν πραγματικές και ήταν πράγματι από το Μαραθώνα. Αλλά ας είναι, μπορεί και να ήταν.

Είχαμε τότε στις εφημερίδες και το δελτίο νερού! Μετά τα αθλητικά και το πρόγραμμα της τηλεόρασης, κοιτάζαμε για πόσες μέρες έχουμε νερό. Για 30 μέρες, 29 μέρες, 28 μέρες, έτσι πήγαινε το πράμα για κάποιο διάστημα. Φυσικά ελαμβάνοντο και μέτρα. Εκκλήσεις για περιορισμό της κατανάλωσης, κατακόρυφη αύξηση της τιμής του νερού, καζανάκι κάθε... δεύτερη χρήση, ναι είχαμε και τέτοια ωραία!

Τότε αποκτήσαμε και τη συνήθεια να πλένουμε τα οχήματά μας με κουβά και σφουγγάρι και όχι με λάστιχο, μια συνήθεια πολύ καλή που έμεινε. Ποτέ δεν είμαι υπέρ της οποιασδήποτε σπατάλης, πάντα επικροτώ τη λελογισμένη χρήση των πάντων.

Κι εκεί που είχαμε φτάσει να έχουμε νερό για 15 μέρες και αρχίζαμε να ανησυχούμε, έριξε μια γερή βροχή στην Αττική, που τη χαρήκαμε όλοι! Την επόμενη μέρα το δελτίο νερού μας είπε ότι τώρα είχαμε νερό για άλλες 5 μέρες επιπλέον, κι έτσι από τις 15 ανεβήκαμε στις 20! Την εβδομάδα που ακολούθησε έριξε δυο ή τρία ακόμα ψιλόβροχα, τελείως ψιλόβροχα, δε λες ότι γέμισαν τη λίμνη του Μαραθώνα οι δυο ψιχάλες που έπεσαν. Αλλά πάντως για κάποιο λόγο έπαψε ξαφνικά να γίνεται λόγος και το δελτίο νερού εξαφανίστηκε από τις εφημερίδες ως δια μαγείας. Εμείς είχαμε αποδεχτεί χωρίς την παραμικρή διαμαρτυρία πολλαπλασιασμό της τιμής του νερού (τουλάχιστον διπλασιασμό) και πλέον η προσοχή μας στρεφόταν σε ό,τι άλλο μας έλεγαν οι ειδήσεις και οι εφημερίδες.

Λοιπόν, αυτή η ιστορία μού άφησε ένα "κουσούρι"! Μ' αρέσει πολύ η βροχή, και όχι μόνο να την βλέπω αλλά και να την τρώω στο κεφάλι. Οι φυσιολογικοί άνθρωποι λένε "α, τι ωραίος ήλιος, πάμε μια βόλτα", εγώ λέω "α, τι ωραία βροχή, πάμε μια βόλτα"! Μισώ τις ομπρέλες περισσότερο κι από τα κινητά τηλέφωνα. Δεν έχω καμία, τις θεωρώ άχρηστα και ανούσια αντικείμενα που αν τις χρησιμοποιούσα θα μου στερούσαν μια από τις χαρές της ζωής!

Κάποια στιγμή έγινε το μεγάλο έργο της εκτροπής της κοίτης του... Αχελώου; Του Αχελώου νομίζω. Από εκείνη την ίδια κυβέρνηση, πιθανότατα. Είναι ένα από τα επακόλουθα του γιγαντισμού της Αθήνας, ότι εκτρέψαμε όλα τα ποτάμια για να υδρεύσουμε το λεκανοπέδιο. Αλλά δε θα κάτσω τώρα να επιχειρηματολογώ περί αποκεντρώσεως. Αυτό το έκανα τον καιρό των μνημονίων, τίποτα δε βγήκε, άκουσα στο περίπου μέχρι και ότι έχω ατζέντα να... διαμελίσω την Ελλάδα (!), οπότε άστο, δεν έχει νόημα. Πάντως να ολοκληρώθηκε η εκτροπή του Αχελώου και να απέδωσε ίσα ίσα εκείνη τη βδομάδα με τις βροχούλες, ώστε να δικαιολογείται πώς εξαφανίστηκε το πρόβλημα δια μαγείας, και μάλιστα χωρίς να το ανακοινώσουν - δημοσιοποιήσουν - πανηγυρίσουν... δύσκολο να το πιστέψεις.

Η ανομβρία ήταν υπαρκτή, αυτό είναι δεδομένο. Πρόβλημα υπήρχε όντως, δηλαδή. Κάποια μέτρα κατανοητό ότι έπρεπε να παρθούν. Το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος πόσο ήταν, όμως, και αν δικαιολογούσε το πόσο κατακόρυφα αυξήθηκε τότε το νερό, δεν θα το μάθουμε ποτέ και εκ της όλης εξελίξεως της ιστορίας δικαιούμαστε να υποπτευόμαστε πράγματα.

Πρωθυπουργός μας ήταν κάποιος Μητσοτάκης. Κωνσταντίνος Μητσοτάκης.

Άντε να γράψω κι εγώ δυο σκέψεις

Δυο απ' τις πολλές, τις πάρα πολλές. Που αν κάτσω να τις βάλω όλες σε σειρά, να τις επεξεργαστώ, να τις διορθώσω, να τις ξανασκεφτώ, να τις επικαιροποιήσω, ε τότε δε θα αναρτήσω τίποτα ποτέ!

Ο Τόλκιν ήταν πολύ μπροστά

Ζούμε σε εποχή σφόδρα μη κανονική, κι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα τέτοιων εποχών είναι ότι άνθρωποι που εμπιστευόμασταν μας απογοητεύουν και αναδεικνύονται άλλοι, πολλές φορές από τα πιο απίθανα μέρη, που δεν τους γνωρίζαμε καν, ή μας εντυπωσιάζουν άλλοι που δεν τους εκτιμούσαμε. Για τους πρώτους είναι στενάχωρο να γράψεις· γιατί όταν το κάνεις, ξαναζείς την απογοήτευση. Είναι όπως αυτό που λέμε καμιά φορά να τα πω να τα βγάλω από μέσα μου. Εμ δε θα βγούνε όμως από μέσα σου επειδή θα τα πεις! Ίσα ίσα, θα ξαναφουντώσουν, θα τα ξαναζήσεις, και από πάνω θα τα βάλεις και "μέσα" στο συνομιλητή σου - θα του φερθείς, στην ουσία, σα να ήταν σκουπιδοτενεκές...

Τους δεύτερους, λοιπόν!

Μετά την πρωταπριλιάτικη απόφαση της ΔΥΣ σύμφωνα με την οποία, μεταξύ άλλων, άλαλα τα χείλη των κληρικών - η οποία, ειρήσθω εν παρόδω, φαίνεται να εφαρμόζεται πολύ επιλεκτικά, να αποκλείονται πολύ συγκεκριμένοι και να έχουν κανονικό, διαδικτυακό κυρίως, βήμα οι υπόλοιποι - έπεσε στην αντίληψή μου αυτό εδώ το άρθρο. Κάνε ένα κόπο, καλό είναι και σύντομο. Το εντυπωσιακό είναι ότι το μέσο στο οποίο δημοσιεύεται είναι μια αθλητική εφημερίδα - εξ' ου και τα πιο απίθανα μέρη που έγραψα παραπάνω! Έξυσα λίγο τη μνήμη μου και διαπίστωσα ότι είναι η ίδια που πριν μερικούς μήνες είχε το παρακάτω εξώφυλλο, για το οποίο βεβαίως είχε ακούσει τα γνωστά εξ' αμάξης.

Ο ίδιος αρθρογράφος πιο πρόσφατα έγραψε αυτό, που νομίζω εκφράζει σκέψεις και προβληματισμούς αρκετών, που κάποτε διστάζουμε και να τις γράψουμε, μη μας πουν, δεν ξέρω, συνωμοσιολόγους, ή απλά σκεφτόμαστε ότι δεν αξίζει τον κόπο. Ποιος θα το δει, ποιος θα το διαβάσει, ποιος θα καταλάβει! Αλλά αφού τον κόπο τον έκανε άλλος, καλά έκανε!

...Οι ζωές μας, όσο και ασφαλείς να είναι με την (οπωσδήποτε σπουδαία και σημαντική) συμβολή της επιστήμης, δεν αξίζουν τίποτε αν στερούνται ελευθερίας. Πρέπει να διαφυλάξουμε ως κόρες οφθαλμών και τη ζωή και την ελευθερία μας, με την ίδια προσοχή.

Κανένα είδος προπαγάνδας δεν πρέπει να μας "εκπαιδεύσει" ή να μας συνηθίσει, να βάζουμε στη ζυγαριά, τη μία υπέρτατη αξία εις βάρος της άλλης...

Ας κάνει ο καθένας τις δικές του σκέψεις περί των ανωτέρω ή και περί των υπολοίπων του άρθρου. Εγώ να πω ότι, πέρα από το γνωστό ελευθερία ή θάνατος, η αξία της ζωής έχει αντιπαρατεθεί με άλλες αξίες όπως η αρετή ή η εντιμότητα ήδη από τον καιρό του Ομήρου. Τιη ολοφύρεαι ούτως; Κάτθανε και Πάτροκλος.

Περί ασφάλειας και ελευθερίας, δε, έχω συναντήσει μια πολύ παραστατική εικόνα "εκκρεμούς", νομίζω είναι του Μπάουμαν απ' αυτό εδώ. Σύμφωνα μ' αυτή την εικόνα, δεν μπορούμε να τα έχουμε και τα δύο στο μέγιστο βαθμό. Αν έχουμε το ένα στο μέγιστο βαθμό, θα στερηθούμε το άλλο στο μέγιστο βαθμό. Συνήθως έχουμε λίγο ή πολύ από το ένα και πολύ ή λίγο από το άλλο, η δε εικόνα του "εκκρεμούς" δεικνύει πώς μεταβάλλονται οι επιλογές των κοινωνιών: πολύ ασφάλεια και ασφυκτιούμε από την ανελευθερία, ξεσηκωνόμαστε, ελευθερωνόμαστε, απειλούμαστε όμως κιόλας - και μετά ευχαρίστως αποδεχόμαστε περιορισμό της ελευθερίας μας με αντάλλαγμα λίγη περισσότερη ασφάλεια. Η ασφάλεια στην περίπτωση αυτού του σχήματος αναφέρεται σε ασφάλεια από τρομοκρατικά χτυπήματα ή κοινή εγκληματικότητα, αλλά θα έβρισκε εφαρμογή και ως προς τα σημερινά μας.

Και φυσικά, όλα αυτά δεν έχουν καμία απολύτως σημασία, από τη στιγμή που ως κοινή γνώμη θα θέλουμε απλώς αυτό που θέλουν να θέλουμε τα στρατευμένα μικρόφωνα και τα στρατευμένα πληκτρολόγια. Με την τρομακτική πρόοδο που έχουν κάνει οι νέες τεχνολογίες χειραγώγησης, απλά θα πω ότι αισθάνομαι ανακούφιση που πριν χρόνια διαχώρισα τη θέση μου. Μάλλον σήμερα θα ήθελα να φουντάρω με πέτρα δεμένη στο λαιμό μου αν δεν το είχα κάνει, αν είχα χρησιμοποιήσει την όποια ευφυΐα μου για να αποβλακώνονται όλοι οι υπόλοιποι...

Πάμε στη γειτονική Βουλγαρία! Πρωθυπουργός της χώρας είναι ο κύριος Μπόικο Μπορίσωφ, ένας τύπος που δε φαίνεται και ιδιαίτερα σοβαρός, μέχρι πριν λίγα χρόνια ερασιτέχνης ποδοσφαιριστής και ενώ ήταν εν ενεργεία πρωθυπουργός σε προηγούμενη θητεία, και με εμφάνιση που παραπέμπει στο οργανωμένο έγκλημα. Αν δεις στο άρθρο στη wikipedia το βίο και την πολιτεία του, δεν τον λες και "ευσεβή" ή "άνθρωπο της Εκκλησίας", αν σημαίνουν κάτι αυτοί οι όροι. Ένας κανονικός βαλκάνιος πολιτικός φαίνεται!

Στις ελληνικές ιστοσελίδες δεν έφτασε καθόλου, ούτε καν στις περισσότερες εκκλησιαστικές, αλλά στις 30 Μαρτίου ο κύριος Μπορίσωφ δήλωσε ότι μπορεί να χρειαστεί να κλείσει τα πάντα, αλλά του είναι αδύνατο να κλείσει τους Ορθόδοξους ναούς. Φαίνεται πως αυτό ακριβώς ισχύει ακόμα και απόψε, λίγες ώρες πριν γράψω αυτό το κείμενο. Σε άλλη μετάφραση δηλώσεών του στα ελληνικά που συνάντησα και δεν μπορώ να βρω τώρα, είπε ότι δεν μπορεί να κλείσει τους ναούς, γιατί από τον κορωνοϊό θα μας σώσει ο ίδιος ο Κύριος.

Εξυπακούεται ότι ούτε η ίδια η Εκκλησία της Βουλγαρίας θα τους έκλεινε με δική της πρωτοβουλία. Το μόνο, ίσως, αξιοσημείωτο σε μια πρόσφατη εγκύκλιο που θυμάμαι να βρήκα σε ελληνική μετάφραση είναι μια "αυστηροποίηση" της ποιμαντικής πρακτικής σχετικά με τη συμμετοχή στη Θεία Ευχαριστία. Οι ιερείς να μεταλαμβάνουν μόνο ενορίτες τους που τους έχουν πριν εξομολογήσει, ή κάτι τέτοιο. Ίσως αυτό να πηγαίνει αντίθετα προς τη συνήθη κατεύθυνση των τελευταίων δεκαετιών, ίσως κάπου κάπου να ξεβολεύει, ίσως και κατά περίπτωση να ξεβολεύει αδικαιολόγητα θα μπορούσε να πει κανείς, αλλά όταν από αλλού διαβάζεις κάτι τέτοια, μήπως και χρειάζεται λίγο τέτοιο ξεβόλεμα για να μην ξεφύγουμε, κι αυτό ανεξαρτήτως κορωνοϊού. Έχω ακούσει, πάντως, καλά λόγια για το παραδοσιακό φρόνημα της παρούσας γενιάς των βουλγάρων ιεραρχών και μάλλον τα παραπάνω το επιβεβαιώνουν. Πολλά αλλάζουν από μέρα σε μέρα, αλλά εύχομαι οι απόγονοι του Ασπαρούχ και του Τερβέλ να γιορτάσουν και για μας, που χάρη στην υπευθυνότητα και την κοινωνική ευαισθησία μας έχουμε πιο σοβαρά πράγματα να κάνουμε από το να υμνούμε το Νικητή του Θανάτου. Έτσι μας είπαν, άλλωστε, οι ιστοσελίδες, αλλά και οι δεσποτάδες.

Η Βουλγαρία δεν είναι και κράτος χωρίς εξαρτήσεις. Είναι στο ΝΑΤΟ, είναι στην ΕΕ, έχει πολυπληθή τουρκική μειονότητα (10% ή κάπου τόσο), της οποίας οι βουλευτές ελέγχουν συχνά τις κυβερνήσεις συνεργασίας, μήπως και την παρούσα. Γι' αυτό, άλλωστε - ή και γι' αυτό, άλλωστε, δεν λαμβάνουμε και ιδιαίτερη υποστήριξη από τη Βουλγαρία σε διεθνή φόρα όποτε έχουμε θέματα με την Τουρκία (δηλαδή καθημερινά). Θα πρέπει να έχει επισήμως δηλωμένη αθεΐα αρκετά μεγαλύτερη από τη δική μας, λόγω κομμουνιστικού παρελθόντος. Ετήσιο αριθμό εκτρώσεων συγκρίσιμο με το δικό μας και δημογραφικό πρόβλημα δυο κλικ χειρότερο από το δικό μας. Ούτε και νομίζω η Εκκλησία της Βουλγαρίας να έχει με το κράτος τη θεσμική σύνδεση που έχει η δική μας με το δικό μας κράτος. Ίσως γι' αυτό ακριβώς να βρέθηκαν κάποιοι παραδοσιακοί κληρικοί σε θέσεις ιεραρχών, ίσως γι' αυτό ακριβώς έχει τη δυνατότητα να αρθρώνει φωνή χριστιανικής εκκλησίας και όχι κρατικού φορέα. Αλλά αυτό είναι τεράστια συζήτηση για άλλοτε. Πάντως, ως προς τα παρόντα - καμία απ' αυτές τις εξαρτήσεις και κοινωνικές συνθήκες δεν εμπόδισαν τον πρωθυπουργό τους να πάρει τη στάση που πήρε.

Είναι κάπου 25 μέρες που η Θεία Λατρεία και η Μυστηριακή Ζωή στον τόπο μας είναι εκτός νόμου - εκτός από κάποιες ελιτ-ουργίες με τη συμμετοχή ενός δεσπότη, ενός προβεβλημένου ψάλτη και ενός φωτογράφου. Το ίδιο διάστημα, η Εκκλησία της Βουλγαρίας ιερουργεί κανονικά, φαντάζομαι με τα σχετικά μέτρα της εποχής μας, αποστάσεις, απολυμάνσεις κλπ, και φαντάζομαι με αρκετά μειωμένο εκκλησίασμα λόγω φόβου, όπως άλλωστε ήταν και το δικό μας μέχρι τη Β' Κυριακή των Νηστειών που ίσχυε η θρησκευτική ελευθερία. Ευλόγως θα περίμενε κανείς ότι όλη αυτή η ανευθυνότητα των Βουλγάρων θα είχε τινάξει στα ύψη τα κρούσματα κορωνοϊού και θα είχε οδηγήσει σε εκατόμβες νεκρών. Πολλώ μάλλον που δεν διαθέτουν και τους κορυφαίους των κορυφαίων επιστημόνων που έχουμε εμείς.

Σύμφωνα με τα τελευταία επίσημα στοιχεία:

Ελλάδα 1955 κρούσματα, 87 νεκροί

Βουλγαρία 618 κρούσματα, 24 νεκροί

Είναι λογικό να έχουμε εμείς περισσότερους, γιατί μάλλον ταξιδεύουμε περισσότερο και γιατί είμαστε πιο κοντά στην Ιταλία (αν παίζει ρόλο σε έναν κόσμο που τα ταξίδια γίνονται με αεροπλάνο, τέλος πάντων) και γιατί έχουμε και κατά λίγα εκατομμύρια μεγαλύτερο πληθυσμό.

Αυτά, κι ο καθένας ας σκεφτεί ό,τι θέλει για όποιον θέλει. Οι αριθμοί αλλάζουν, βέβαια - αυξάνονται, για την ακρίβεια, δυστυχώς.

Τελευταίες μέρες εκδηλώθηκε και ο γνωστός ΚΥΡ!

Φυσιολογική Διήγησις του Υπερτίμου Κρασοπατέρος

Υπό Πέτρου του Ζυφομούστου

Άρχοντες να ηξεύρετε, μικροί τε και μεγάλοι.

Ο μεθυστής εξύπνησε, τρίβει τους οφθαλμούς του.

Κίτρινον είδε ουρανόν, γεμάτον πεταλούδας.

Με το πουγούνι τες μετρά, φυσά κι αναχασμάται.

Ως είδε και τον ήλιον, φιλοσοφεί και λέγει·

"Ερωτικός ωνόμασεν ήλιον την γυναίκα.

Ήκουσα την μωρίαν του και θέλω να εμέσω".

Και πάντας πάλιν μέμφεται ο μεθυστής και λέγει·

"Ο πεινασμένος χάσκοντας την πήτταν ενθυμάται,

ο μυλωνάς τον μύλον του, ο γεωργός τ' αλώνι,

ο παιγνιώτης τύμπανον, ο άλλος τον τροχόν του,

προ πάντων δε ο πιστικός το τυρομύζηθρόν του,

ο δε μαυροκατζίβελλος τον γυροκόσκινόν του.

Εγώ δε το επιθυμώ, θέλω να τ' αναγγείλω.

Ας με λιθάση ο λαός, ας μ' αποκεφαλίση.

Εγώ γαρ την αλήθειαν θέλω να μαρτυρήσω.

Είδες βουτζίον κρητικόν γεμάτον το τυμπάνιν;

Ο έκλαμπρος ο ήλιος πολλά του ομοιάζει,

και βλέποντας τον ήλιον, ότι εστί μεγάλος,

ως ήκουσα πλατύτερος παρά της γης το πλάτος,

και δέομαι τον Κύριον να τον μεταποιήσει.

Χριστέ μου να εγένετο βουτζίν αντί ηλίου,

προς την ευρυχωρίαν του να είχε και το βάθος

και νά 'ταν ολογέματον καλόν κρασίν ακράτον.

Και πάλιν να εγένετον ο ουρανός καράβιν

και αι νεφέλαι άρμενον, τιμόνιν το φεγγάριν

καραβοκύρης άνεμος και ναύται οι αστέρες,

και να τον έκρουε σεισμός και νά 'πεφταν οι πίροι,

ο βούτζος να εβρόντιζε και ν' άστραπτεν η κούπα,

και να ποταμοφόριζεν ο άδολος ο οίνος

και να ήλθεν εις το στόμα μου η άβυσσος εκείνη,

αν τύχει να εγέμιζεν ο στόμαχός μου ο δόλιος

και η πτωχή η κοιλία μου νά 'θελεν κυματίσει,

και θάνατον θέλω ειπείν πόσως δεν εφοβούμουν.

Το πάλαι γαρ ο Μωϋσής εξήντα μυριάδας

Εβραίους ελυτρώσατο δουλείας Αιγυπτίων,

και ύδωρ τούτον ήτησαν και ήνοιξε την πέτραν.

Δώδεκα βρύσες έρρευσαν, πλην ουν κρασίν ουκ ήτον,

κρασίν δε να ζητούσασιν, ποσώς ουκ ετολμούσαν.

Λυπείται η καρδία μου εις τόσιν αγνωσίαν,

το πώς ουκ ετολμήσασιν κρασίον του αιτήσαι.

Τον λόγον ουκ επλήρωσα, ήλθον εις αθυμίαν,

εστέγνωσαν τα χείλη μου, η γλώσσα μου εξηράνθη,

όμως από την λύπην μου ήλθον εις αρρωστίαν.

Ιδού, Χριστέ, ψυχορραγώ, και καν ας εκοινώνουν,

και καν να με ναμάτιζαν καν ένα πιθαράκιν

καθώς περ τα ευλόγησες άλλοτες εις τον γάμον.

Πιθάριν μου γλυκύτατο, λιθάριν λυχνιτάριν,

πιθάριν μου εκλαμπρότατον, καλώς ιστορισμένο,

της λύπης η παρηγοριά και της χαράς η δόξα,

αυθεντικόν το σχήμα σου, φιλόσοφος η γνώμη.

Καλώς επλάσθης εξαρχής εις χρώμα του ρωδίου.

Ως γουν το ρώδον δροσερόν κοκκινοπορφυρίζει

και γέμει την γλυκύτατα, τον δρόσον του λαιμού μου.

Εις τούτο μόνον με λυπείς, πως ουκ αυξάνεις κλήμα,

να υπερβής τα υψηλά, τα Αραράτ τα όρη.

Εγώ δε αποστρέψομαι πάσαν πολυφαγίαν,

το δε κρασίν ορέγομαι τάχα δια να ψάλλω.

Το μέλι πλατυστόμαχον και ομφαλοανοίκτης,

το γάλα τυμπανόκοιλον και στρόφος των εντέρων,

το δε ακράτον το κρασίν, τροφή, αθανασία,

και βασιλεύει το βουτζίν εις όλα τα αγγεία,

αεί δε πάντοτε φορεί βασιλικούς στεφάνους.

Ο Σολομών το έστεψεν ο θαυμαστός εκείνος.

Λοιπόν και τον παράδεισον δίχως κρασίν μισώ τον.

Αν τρώγω, θέλω να διψώ, τις η ωφέλειά μου;

Αλλά και ο παράδεισος εκείνος τον ακούεις

τέσσαρας έχει ποταμούς μεγάλους, θαυμασίους.

Αν ήσαν και οι τέσσαρες κρασίν, ως ενθυμούμαι,

ο εις αρκεί με πρόγευμα, μόνον μη τύχη φίλος,

ο δεύτερος εις γεύμα μου κ' εις δειλινόν ο τρίτος,

αρκεί με και ο τέταρτος εις πτωχικόν μου δείπνον.

Ελαίαν την καλόκαρπον θαυμάζουσιν οι πάντες,

αλλ' ουν εις όλα τα φυτά το κλήμα βασιλεύει.

Ο μούστος ολοζώντανος πηδά και κοντοβήχει,

το δε ελάδιν το πτωχόν κείτετ' αποθαμμένον.

Και τους νεκρούς εξανιστά ο εύοσμος ο οίνος

και τους αρρώστους ο καλός εις δύναμιν εγείρει.

Αν εύρω τζίπουρον εις γην, σκύπτω, μυρίζομαί το,

κ' η ευωδία του νικά τον μόσχον της Συρίας.

Ο άρτος ουκ ευφραίνει με, μόνον το κρασοβόλιν

και το λαγωμαγείρευμα το λέγουσιν κρασάτο.

Κρασίν μου δοκιμώτατον εις πάσαν ιατρείαν,

των νέων η θηριακή, το αίμα των γερόντων,

κινείς τα ούρα συνεχώς, ευφραίνεις την καρδίαν,

αναβιβάζεις πνεύματα, τους οφθαλμούς ανδρίζεις.

Εκ των αγίων γαρ πολλοί λέγονται μυροβρύται,

εγώ δε χάριν ήθελα να γένω κρασοβρύτης.

Φρίττω λοιπόν ο ταπεινός όταν το διηγούμαι.

Τι τα πολλά σοι προσλαλώ και περισσά σοι λέγω;

Αν έπιναν οι άγγελοι κρασίν ώσπερ εμένα,

και να εκάθιζα ομού μετά των αρχαγγέλων

εις εκατόν νυχθήμερα ήθελα τους μεθύσει.

Άκουσον την αλήθειαν πόσον κρασίν φοβούμαι.

Αν ήτον αργυρόκουπα ο ουρανός τον βλέπεις,

να με τον εγεμίζασιν άσπρον κρασίν ακράτον.

να μ' έλεγαν Δευτέρωσε και πρόσεχε μην πτύσεις,

ήθελα 'πει ότι σώνει με, φοβούμαι μη μεθύσω.

Λοιπόν από της δίψης μου ησθένησα μεγάλως.

Τον Ρούφον είχα ιατρόν και τον Κρασοπινάκιν,

εκείνους οπού 'γέννησεν ο γέρων Φιλομούστης.

Κρασίν μ' ελούσαν παρευθείς, και υγιής ευρέθην,

και την Λαμπράν την Κυριακήν όνειρον είδα ξένον.

Φόρεμα είχα τον ασκόν, καπάσιν μισοβούτζιν,

σκούφιαν αργυρόκουπαν και κάλτζας τας κανάτας,

καλίγια πασχάτικα ωραίας πετζοφλάσκας,

τζιπουρομάγγανον καλόν ωραίον δεκανίκιν.

Την κλίνην έποισα ληνόν και κανατάν την σκάφην,

'πισάσκιν το προσκέφαλον, εγκόλπιν πιθαράκιν.

Βροντή εγένετο φρικτή, ο ουρανός ερράγη,

οι καταρράκται έρρευσαν άσπρον κρασίν ακράτον.

Πάλιν εμετεβρόντησεν η γη δίχως ερράγη,

καθαρογλυκοπίπερος ανέβαινεν ο μούστος.

Το στόμα μου ενέλαβεν εκ τουρανού το μέλι,

αι χείρες μου εγέμισαν από της γης την σκάφην,

και από την γλυκύτητα την περισσήν του μούστου

η μέλισσά με έδακεν απέσω εις την γλώσσαν.

Ο φόβος με εξύπνισεν, όμως ακροτρευλίζω".

Ευρέθη εις το Νέος Ελληνομνήμων, τόμος 1, τεύχος 4, έκδοση 1904, υπό Σπυρίδωνος Λάμπρου, κλικ στο "Προβολή/Άνοιγμα" και σελίδες 432 - 449.

Κανονικά δεν έπρεπε να πω τίποτα! Ο (προφανώς προ πολλού μακαρίτης) Λάμπρου που επιμελήθηκε την έκδοση λέει ό,τι είναι να λεχθεί στην παραπάνω παραπομπή. Αλλά ας σημειώσω κι εγώ μερικά!

Πρόκειται προφανώς για σατιρικό - σκωπτικό στιχούργημα με θέμα την οινοποσία, που λόγω του ύφους του πιθανολογείται ότι γράφτηκε το 12ο αιώνα από τον Πτωχοπρόδρομο, δηλαδή το Γεώργιο Σουρή της εποχής των Κομνηνών. Αυτός ο Πέτρος Ζυφομούστης (!) είναι εμφανώς κωμικό ψευδώνυμο του πραγματικού στιχουργού, είτε αυτός ήταν ο ίδιος ο Πτωχοπρόδρομος είτε κάποιος που μιμήθηκε το ύφος του. Μιας και ο λιάρδας που αποτελεί το κυρίως πρόσωπο του ποιήματος αναφέρεται ως "κρασοπατέρας", αλλά και "υπέρτιμος", μήπως στόχος της όλης σάτιρας να ήταν κανένας δεσπότης, γνωστός στον κόσμο για τις εν λόγω επιδόσεις του; Διόλου απίθανο, αλλά και αδύνατο να γνωρίζουμε με σιγουριά. Πάντως εάν τον ήξερα μερικά χρόνια πριν, θα είχα υιοθετήσει για ψευδώνυμο αυτό το "Ζυφομούστης" μάλλον παρά το "Ινδικοπλεύστης"!

Είναι αρκετοί οι αστείοι στίχοι, αλλά πιο κωμικό μου φάνηκε το δίστιχο στην αρχή:

"Ερωτικός ωνόμασεν ήλιον την γυναίκα.

Ήκουσα την μωρίαν του και θέλω να εμέσω".

Σε κάπως ελεύθερη νεοελληνική απόδοση θα λέγαμε:

"Ποιητής του έρωτα παρομοίασε τη Γυναίκα με τον Ήλιο.

Έλα τώρα με τις χαμούρες, μην ξεράσω".

Λίγο πιο κάτω, όμως, ο "Υπέρτιμος Κρασοπατέρας" εκφράζει την ευχή:

Χριστέ μου να εγένετο βουτζίν αντί ηλίου,

προς την ευρυχωρίαν του να είχε και το βάθος

και νά 'ταν ολογέματον καλόν κρασίν ακράτον.

Ας ήταν, δηλαδή, εκεί στον ουρανό ένα πιθάρι αντί για τον ήλιο, που να είχε όμως το μέγεθος του ήλιου και να ήταν γεμάτο κρασί! Και μετά πιο κάτω προχωράει και εύχεται να γινόταν σεισμός, να άνοιγε το πιθάρι και να έπεφτε όλο το κρασί στο στόμα του, σε μια κωμική εικόνα που θυμίζει τις περιγραφές των γευμάτων του Γαργαντούα στο έργο του Ραμπελαί.

Μια που τό 'φερε η κουβέντα: η ελληνομάθεια του Ραμπελαί είναι παραπάνω από εντυπωσιακή. Συνέθετε γραμματικώς ορθά στιχουργήματα στην ομηρική, που τα υπέγραφε στα ελληνικά, υπό "Φραγκέσκου του Ραβελαίσου". Φαίνεται να ήξερε εις βάθος, όχι μόνο τον Όμηρο και τους τραγικούς, αλλά και όσα είχαν σωθεί από τον Ηράκλειτο, το Δημόκριτο και άλλους. Αλλά όμως η ποιότητα του χιούμορ του δείχνει άνθρωπο με... θέματα. Με ψυχολογικά και μάλιστα χοντρά. Βλέπω στη wikipedia ότι μαζί μου θα συμφωνούσε ο εξαιρετικός Όργουελ, επομένως δεν είμαι μόνο εγώ! Δεν είναι αυτή καθαυτή η αθυροστομία του Ραμπελαί· η σάτιρα έχει τέτοια. Αλλά να προκαλεί και κάποια θυμηδία αυτό που γράφεται ή λέγεται, όχι να προκαλεί μόνο αηδία.

Ας σημειωθεί πάντως - επιστρέφοντας στο Ζυφομούστη - ότι η Φυσιολογική Διήγησις κατά τον Λάμπρου σώζεται σε τέσσερα χειρόγραφα, δύο εκ των οποίων στη βιβλιοθήκη της Μονής Ιβήρων. Το οποίο τι σημαίνει; Σημαίνει ότι οι αγιορείτες μοναχοί δεν απέρριψαν την εν λόγω σάτιρα. Όπως άλλωστε δεν απέρριψαν ούτε τον Αριστοφάνη, αφού κι αυτού τα έργα χάρη σε κάποιους αντιγραφείς μοναχούς μας σώθηκαν.

Δεν ξέρω τι πρέπει να σκεφτούμε γι' αυτό. Αν θα πρέπει ίσως να σκεφτούμε κάποια πράγματα για την ποιότητα των εν λόγω μοναχών, ή πάλι αν θα μπορούσαμε ίσως να χαλαρώσουμε λιγάκι και να μην βλέπουμε παντού στη σάτιρα ασέβειες και βλασφημίες, όσοι έχουμε εκκλησιαστικές καταβολές. Να μην φρικάρουμε τόσο εύκολα, δηλαδή, ή άλλως πώς - στη διάλεκτο που χρησιμοποιούμε και καταλαβαίνουμε μόνο εμείς - να μη "σκανδαλιζόμαστε" τόσο εύκολα. Ή ίσως κάπου στη μέση, λίγο από το ένα και λίγο από το άλλο.

Προφανώς, βέβαια, όπως αντέγραφα τους στίχους του Ζυφομούστη, ε κάπου δίψασα κι εγώ. Διαπίστωσα, όμως - O tempora! O mores! - ότι δεν είχα τίποτα εδώ εκτός από φαρμακευτικό οινόπνευμα. Όχι δεν το ήπια αυτό, αλλά ευτυχώς το μαγαζάκι εδώ δίπλα είναι ανοιχτό κυριακάτικα και πουλάει ένα αγιωργίτικο, τρία ευρώ το ενάμισι λίτρο, μια χαρά. Πετάχτηκα λοιπόν να προμηθευτώ ένα μπουκάλι, για να με κρατήσει όπως θα τα γράφω. Τώρα που βαίνω προς το τέλος έχει πέσει αισθητά η στάθμη, αναμενόμενο αυτό. Γεια σας!

Σχετικό - άσχετο υστερογραφικό: γύρω στο 1430, ο Ιωάννης Η' Παλαιολόγος, ο προτελευταίος βασιλέας, εξέδωσε διάταγμα που περιόριζε σε δεκαπέντε το μέγιστο αριθμό των γενοβέζικων (ή βενετικών, δε θυμάμαι καλά από μνήμης και δεν έχει σημασία για εδώ) καπηλείων που επιτρεπόταν να λειτουργούν στην Πόλη. Ο περιορισμός επεβλήθη όχι για να μην μπεκροπίνουν οι Βυζάντιοι, αλλά για να μπορέσουν να έχουν πελατεία και να σταθούν και τα καπηλεία των ντόπιων!

Η Πόλη τότε - παραμονές της Αλώσεως - αιμορραγούσε και πληθυσμιακά. Αν θυμάμαι καλά, ο πληθυσμός της υπολογίζεται να ήταν γύρω στους δέκα χιλιάδες κατοίκους όλους κι όλους, που θα κατοικούσαν εκεί γύρω από το κέντρο. Τα προάστια θα πρέπει να τα φανταστούμε εγκαταλελειμμένα, οι οικισμοί, οι ναοί, τα μνημεία να δίνουν τη θέση τους σε περιβόλια. Κι όμως, υπήρχαν δεκαπέντε ιταλικά ταβερνεία, χώρια τα ντόπια, σε μια πόλη με τον πληθυσμό του Καρπενησίου, ή το ένα τρίτο της Σπάρτης ή της Φλώρινας! Δηλαδή αυτοί οι δέκα χιλιάδες μάλλον καλοπερνούσαν!

Οι μελετητές της κοινωνικής ανθρωπολογίας μας λένε ότι ο ηδονισμός ευδοκιμεί ιδιαιτέρως σε εποχές παρακμής και απαξίωσης του προγενέστερου πολιτισμικού υποδείγματος, και εν όσω δεν έχει προκύψει ακόμα το επόμενο να δώσει ορμή με το νεανικό του σφρίγος. Δίνουν ως παράδειγμα τον ηδονισμό της ελληνιστικής περιόδου, της παρακμής της Αρχαίας Ελλάδας. Συχνές οι αναφορές στα όργια του Δημητρίου του Πολιορκητή μέσα στον Παρθενώνα, με την ενθουσιώδη άδεια της αθηναϊκής Εκκλησίας του Δήμου. Δίνουν επίσης ως άλλο - πολύ αντίστοιχο - παράδειγμα τον ηδονισμό της δικής μας εποχής, όπου καλπάζει η παρακμή της νεωτερικότητας. Ίσως κι εκείνα τα χρόνια πριν την Άλωση θα μπορούσαν να θεωρηθούν μια αντίστοιχη περίοδος.

Γιατί οι άνθρωποι της Γκόντορ και της Ρόχαν είναι Ρωμιοί!

Και κάπως έτσι είχε νυχτώσει κι εγώ δεν ήθελα να συνεχίσω να ανεβοκατεβαίνω την προσωπική μου, εκείνο το βράδυ, παραλία. Αλλά επειδή η διάθεσή μου ήταν ακόμα λίγο κακή, ανέβηκα στο σπίτι, ξέπλυνα τα αλάτια και ένιωσα την επιθυμία να κάνω ό,τι κάνω όταν έχω κακή διάθεση και είμαι εκ των πραγμάτων αναγκασμένος να μείνω μέσα. Να έρθω σε επαφή με κάτι ευγενές, αλλά και που να μην χρειάζεται και πολύ πνευματικό κόπο. Όταν έχω κακή διάθεση, δεν είμαι για κόπο. Και προλαβαίνω την ερώτησή σου πριν τη διατυπώσεις: ναι, το καλοκαίρι που μας πέρασε είχα γενικά καλή διάθεση, γι' αυτό και όπως βλέπεις κι από εδώ μού βγήκε και έγραψα, γι' αυτό και κατάφερα να καταβάλω αυτόν το λίγο κόπο που απαιτείται για μερικά κειμενάκια εδώ μέσα.

Πάντως, κάτι "ευγενές που να μην απαιτεί κόπο" - καμιά καλή ταινία να δω ή να ξαναδώ, τι άλλο θα μπορούσε να είναι; Κι έτσι, μια - δυο φορές το χρόνο καταλήγω να πιάνω και να ξαναβλέπω απ' την αρχή την τριλογία του Lord of the Rings!

Είχα διαβάσει το Χόμπιτ - δανεισμένο - σε ηλικία περίπου δεκατριών ετών, νομίζω λίγο πριν δώσω εξετάσεις για το lower! Η πρώτη μου επαφή, πάντως, ήταν λίγα χρόνια νωρίτερα και οφείλεται στον Spectrum! Από μόνο του, φυσικά, είναι ένα παραμύθι για παιδιά, πλήρες με το δράκο του και με τα όλα του - αλλά είπαμε ότι ήμουν δεκατριών, ήταν το πρώτο μεγάλο σε μέγεθος κείμενο στα αγγλικά που διάβασα και μπόρεσα να παρακολουθήσω, και θυμάμαι ακόμα πόσο με συγκινούσε ο τρόπος που χρησιμοποιούσε ο Τόλκιν την αγγλική γλώσσα. Farewell, O Galadriel, fairest of the elven maidens! Ακόμα κι ένα υλικό τραχύ όπως η αγγλική γλώσσα, στα χέρια του κατάλληλου μάστορα μεταμορφώνεται!

Το Lord of the Rings, πάλι, ο ίδιος ο Τόλκιν έλεγε ότι απευθυνόταν στους αναγνώστες του Χόμπιτ, οι οποίοι εν τω μεταξύ είχαν μεγαλώσει! Εγώ το διάβασα - κι αυτό δανεικό - στα δεκαεφτά μου, το καλοκαίρι μετά τις Πανελλήνιες, ως επί το πλείστον κατά τη διάρκεια της πρώτης μου επίσκεψης στην Αμερική. Δε θά 'ταν άσχημα να το αγόραζα για να το έχω κι εγώ και να το ξαναδιάβαζα. Αν και θυμόμουν ακόμα την ιστορία αρκετά καλά, η αλήθεια είναι ότι πολύ πιο φρέσκια στη μνήμη μου είναι η εκδοχή της κινηματογραφικής μεταφοράς που είχα πρωτοδεί κάπου το 2005 με τους "γνωστούς φίλους" σ' εκείνο το κολλέγιο!

Βλέπω ότι ετοιμάζεται και τηλεοπτική σειρά, αλλά δε νομίζω ότι θα ασχοληθώ. Ήδη η κινηματογραφική μεταφορά του Χόμπιτ άρχισε λίγο λίγο να βρωμάει κορεκτίλα. Σ' αυτό που ετοιμάζεται, το πιθανότερο είναι ότι ο Γκάνταλφ θα είναι μαύρος και ο Έλροντ σχιστομάτης. Τα χόμπιτ θα είναι γκέι, όπως και τα ορκ, και η Γκαλάντριελ μπάι. Είναι πολύ σημαντικό να είναι γκέι και μερικοί καλοί και μερικοί κακοί, για να περάσουν τα μηνύματα. Καλοί στρέιτ, κακοί στρέιτ, κακοί γκέι, καλοί γκέι. Έγκλημα ερωτικού πάθους, έγκλημα ομοφυλοφιλικού ερωτικού πάθους, ποια η διαφορά; Τα αστυνομικά μυθιστορήματα του ύστερου 20ου και 21ου αιώνα είναι γεμάτα τέτοια, αλλά βέβαια δεν είναι "αστυνομικά μυθιστορήματα", είναι "πολιτικά μυθιστορήματα με πτώμα" κι αυτό δεν το λέω εγώ, το λένε οι ίδιοι που τα γράφουν, π.χ. ο Πέτρος Μάρκαρης εδώ. Εγώ θα προσέθετα "με πτώμα και συνταγές μαγειρικής".

Σ' ένα κλασσικό αστυνομικό μυθιστόρημα, σε μια ιστορία με το Σέρλοκ Χολμς, τον Πουαρώ ή τη Μις Μαρπλ, αν είσαι αρκετά πωρωμένος μπορείς να κλείσεις το βιβλίο δυο κεφάλαια πριν το τέλος, να πάρεις μολύβι και χαρτί, να βάλεις κάτω τι έχει γίνει μέχρι τότε και να στίψεις το κεφάλι σου να βρεις το δολοφόνο. Κι αν δεν το καταφέρεις, πάντως όταν διαβάσεις και τα δύο τελευταία κεφάλαια θα διαπιστώσεις ότι δε σου έλειπε κανένα στοιχείο. Στο πολιτικό μυθιστόρημα του ύστερου 20ου και 21ου αιώνα, το δολοφόνο συχνά τον βγάζει ο συγγραφέας από την τσέπη του τρεις σελίδες πριν το τέλος και οι εκατοντάδες των σελίδων πριν απ' αυτό είναι γεμάτες με κοινωνικά, ηθογραφικά και ανηθογραφικά, γρήγορο ρυθμό αλά CSI για να διατηρείται το ενδιαφέρον και να μην προλαβαίνεις να καταλάβεις τι μπαρούφες διαβάζεις, και ενίοτε μέχρι και συνταγές μαγειρικής. Είναι απολύτως ακριβές ότι ο ελληνικός πρόλογος της Βαρκελώνης του Μανόλο μας προτείνει να δοκιμάσουμε να μαγειρέψουμε και τις συνταγές του αστυνόμου Πωστονλέν... Καρβάλιο, τις συνταγές του αστυνόμου Καρβάλιο.

Αν σε κανέναν είχε μείνει καμιά απορία σχετικά με τη νεωτερικότητα και τη μετανεωτερικότητα, η παραπάνω αντιδιαστολή ελπίζω να την έλυσε. Άθλημα λογικής το 19ο αιώνα, φαΐ τον 21ο. Αλλά ξέφυγα!

Το μόνο που δε νομίζω να πειράξουν από τη δουλειά του Τόλκιν είναι η ειδυλλιακή ουτοπία του - το Σάιρ - κι αυτό γιατί, περισσότερο απ' οτιδήποτε άλλο, μεγαλύτερης ηλικίας και παλιοί "φανς" απ' αυτήν την ουτοπία κυρίως έλκονται, από το υπόδειγμα του "simple life" που περιλαμβάνει και που πολύ θά 'θελαν να μπορούσαν να το ακολουθήσουν και στη ζωή τους. Δεν έχουν λόγο, άλλωστε, να την πειράξουν, καθότι ανάλογα με το πώς θα την ντύσει κανείς μπορεί να ενσωματωθεί στη σύγχρονη πολιτική ορθότητα. Αλλά αυτό θα ήταν μια μεγάλη συζήτηση ίσως για άλλοτε· ναι, δε νομίζω ότι θα ασχοληθώ με τη σειρά που ετοιμάζεται, δε νομίζω εξάλλου ότι θα διατηρήσει αυτά που λέει ο Τόλκιν με τους χαρακτήρες του, τους μονολόγους τους, τα διλήμματά τους κλπ.

Συνήθης κριτική που έχω δει να ασκείται στον Τόλκιν είναι ότι τα θέματά του είναι ξεσηκωμένα από αλλού, ότι δεν έχει αρκετή πρωτοτυπία. Εγώ δεν πολυκαταλαβαίνω πού ακριβώς είναι το πρόβλημα μ' αυτό. Μπορεί κάλλιστα να φτιάξει κανείς κάτι πολύ αξιόλογο δανειζόμενος υλικά από πολλές μεριές. Κανείς μας δε ζει στο κενό, όλοι έχουμε προσλαμβάνουσες και τις κουβαλάμε σε ό,τι κάνουμε. Είναι, άλλωστε, πηγή ικανοποίησης για τον αναγνώστη ακριβώς το να προσπαθήσει να εντοπίσει από πού αντλεί ο δημιουργός τα υλικά του.

Απ' ότι φαίνεται, ο διάλογος ανάμεσα στο διαρρήκτη και το δράκο στο Χόμπιτ είναι εμπνευσμένος και έντονα επηρεασμένος από αντίστοιχο διάλογο ανάμεσα στον Μπέογουλφ και το τρίτο τέρας στο ομώνυμο αγγλοσαξονικό έπος, το οποίο άλλωστε ο ίδιος ο Τόλκιν είχε μεταφράσει. Η γη της ευτυχίας στα δυτικά, πέρα από τη θάλασσα, όπου φεύγουν τα elves, είναι μάλλον προφανές ότι είναι δανεισμένη από μύθους διάφορων λαών για Νησιά των Μακάρων στον Ατλαντικό Ωκεανό, των Ελλήνων πρώτων, των εκχριστιανισμένων Ιρλανδών μη εξαιρουμένων. Το δίλημμα της Άρουεν και της Τινούβιελ εμένα με παραπέμπει, δι' ομοιοτήτων και διαφορών, στο δίλημμα του Οδυσσέα στην Ωγυγία της Καλυψούς. Η κακιά δύναμη στην Ανατολή που όσο πάει και μεγαλώνει, δεν είναι άραγε η Σοβιετική Ένωση;

Το πολύτιμο αντικείμενο, συχνά δακτυλίδι, συνήθως από χρυσό, που έπεσε ή ρίχτηκε στη θάλασσα και το βρήκε ένας ψαράς είναι κι αυτό πολύ συνηθισμένο μοτίβο. Απαντάται από το θρύλο του Αρνούλφου του Μετς που συνάντησα τις προάλλες όταν έψαχνα τους προγόνους του Καρλομάγνου έως τους στίχους του Θανάση Παπακωνσταντίνου!

Και το Γκόλουμ! Το Γκόλουμ εμένα μου θυμίζει κάτι από Σμερντιακώφ, ενώ οι εσωτερικοί του μονόλογοι... όποιος έχει στοιχειωδώς ενδοσκοπήσει ποτέ, στους μονολόγους του Γκόλουμ θα αναγνωρίσει τον εαυτό του, ή μάλλον ό,τι πιο θηριώδες κρύβει μέσα του.

Κι ο Σμερντιακώφ αυτό ακριβώς είναι. Αν ο ορθολογιστής Ιβάν είναι το λογικόν της ψυχής, ο φιλήδονος Ντμίτρι το επιθυμητικόν και ο αγαθός Αλιόσα το θυμικόν, ο ποταπός Σμερντιακώφ είναι σαν ένα τέταρτο "ψευδομόριο" της ψυχής, αντιπροσωπεύει ό,τι σκουπιδαριό βρίσκουμε αν κοιτάξουμε μέσα μας. Κι ο Ντοστογιέφσκυ είναι σαφής: ο Σμερντιακώφ είναι μπάσταρδος, το σκουπιδαριό μέσα μας δεν είναι γνήσιο κομμάτι της ψυχής.

Δε λέω ότι το ωραίο παραμύθι του Τόλκιν βρίσκεται σε λογοτεχνικό διάλογο με το αριστούργημα των αριστουργημάτων του μεγίστου των μεγάλων Ντοστογιέφσκυ. Αυτό θα ήταν παρατραβηγμένο και παραξεχειλωμένο - και παρότι θα μπορούσα να το επιχειρήσω, ε δε θέλω να το κάνω! Αλλά αν ρωτήσει κάποιος "τι είναι το Γκόλουμ;", φρονώ πως η σωστή απάντηση είναι ότι το Γκόλουμ δεν είναι. Δεν είναι καν Υποκείμενο, έχει απορροφηθεί τόσο πολύ από τη μανία του, που έχει ξεχάσει μέχρι και το όνομά του. Και αν έχει κάποια ελπίδα θεραπείας, το πρώτο βήμα αυτό είναι: να ξαναείναι. Να ξαναποκτήσει όνομα και βούληση και ουσία (ουσία εκ του ειμί, το ξεχνάμε!).

Τελικά τόσο ο παραμυθάς Τόλκιν όσο και ο σοφός Ντοστογιέφσκυ είναι απαισιόδοξοι: ούτε ο Σμερντιακώφ ούτε το Γκόλουμ βρίσκουν καμιά θεραπεία στις σελίδες των αντίστοιχων ιστοριών. Αλλά κατά μια ευρύτερη έννοια είναι και αισιόδοξοι: και οι δύο παίζουν το συμπτωματικό και ακούσιο αλλά απαραίτητο ρόλο τους στην τελική Κάθαρση, που μόνο αυτοί θα μπορούσαν να έχουν παίξει και χωρίς αυτούς δεν θα υπήρχε Κάθαρση.

Ε, όλα αυτά και πολλά άλλα που ίσως ξαναθυμηθώ αν ξαναδιαβάσω τα σχετικά βιβλία, πάνε πολύ πιο πέρα απ' ότι αναμένω ότι υπάρχει περίπτωση να βρεθεί στη σειρά που έρχεται. Το πολύ πολύ να διατηρηθεί ο ωραίος καμβάς του Τόλκιν: εκτός από το "simple life" των χόμπιτ που έλεγα πιο πάνω, ίσως ο ορθολογισμός των elves, η αδυναμία των ανθρώπων, η απληστία των νάνων. Αλλά ο καμβάς δε φτάνει, θέλεις και ζωγράφο! Τέλος πάντων, αν κανείς το κοιτάξει, αν βλέπεται ευχάριστα και δεν το παρα-απαυτώσουνε με την κορεκτίλα, ας μου πει και μένα, μην με ξεχάσετε!

Αλλά πάντως, ναι, εκεί το Σεπτέμβριο, που ήμουν στις κακές μου και ξαναείδα την τριλογία, διαπίστωσα ότι οι άνθρωποι της Γκόντορ και της Ρόχαν είναι Ρωμιοί! Εξηγούμαι παρακάτω!

Κάπου εκεί στον κόσμο του Τόλκιν υπάρχει η πύλη της Μόρντορ, της χώρας των κακών. Ακριβώς απ' έξω είναι τα εδάφη του βασιλείου της Γκόντορ, ενός από τα βασίλεια των ανθρώπων. Η Οσγκίλιαθ είναι μια παλιά πόλη των ανθρώπων, παλιά πρωτεύουσα της Γκόντορ και την εποχή του κυρίως Lord of the Rings κάτι σαν πρώτη γραμμή άμυνας πάνω στο ποτάμι. Πίσω της η Μίνας Τίριθ, η τρέχουσα πρωτεύουσα.

Από τη Μίνας Τίριθ ξεκινάει ένα σύστημα από φρυκτωρίες που σκοπό έχει να σημάνει κίνδυνο κατά μήκος των εδαφών του βασιλείου και να καλέσει σε βοήθεια τους συμμάχους της Ρόχαν αν τίποτα επικίνδυνο αρχίσει να φαίνεται από την πλευρά των κακών.

Η μετάδοση του σήματος από σταθμό σε σταθμό έχει δώσει κάποιες από τις πιο όμορφες σκηνές της κινηματογραφικής μεταφοράς, αν και τούτος δω ο πωρωμένος λέει ότι στο σημείο αυτό η ταινία παρεκλίνει απ' το βιβλίο. Αλλά δε θα θυμώσω και πάρα πολύ!

Στον πραγματικό κόσμο δεν υπάρχει η πύλη της Μόρντορ, υπάρχουν όμως οι Πύλες της Κιλικίας! Πρόκειται για ένα στενό πέρασμα μέσα από την οροσειρά του Ταύρου στη νοτιοανατολική Μικρά Ασία, που συνδέει την Καππαδοκία με την Κιλικία.

Συμβατικά μπορούμε να δεχτούμε ότι τα σύνορα μεταξύ του ρωμαϊκού και του αραβικού κόσμου τον 9ο αιώνα ήταν αυτά που δείχνει ο παραπάνω χάρτης, αν και ήταν ευμετάβλητα. Τα βάθη της Μικράς Ασίας ήταν διαρκές θέατρο πολέμου. Συναντά κανείς εκστρατείες των "βυζαντινών" που μπήκαν στην Κιλικία, κατέλαβαν την Ταρσό και έφτασαν και στην Αντιόχεια ακόμα. Και αντίστοιχα, οι λεηλατικές επιδρομές αραβικών στρατών στην Καππαδοκία διαρκείς, όπως και αντιστοίχως κατά θάλασσαν οι εκ Κιλικίας κουρσάρικες επιχειρήσεις.

Με σκοπό ακριβώς την έγκαιρη ειδοποίηση της κεντρικής διοίκησης σε περίπτωση που φαινόταν εχθρική δύναμη στις Πύλες, επινοήθηκε και στήθηκε το σύστημα των φρυκτωριών που δείχνει ο χάρτης, που διέτρεχε διαγωνίως τη Μικρά Ασία από τα νοτιοανατολικά προς βορειοδυτικά και έφτανε μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Λέγεται ότι μπορούσε μ' αυτό τον τρόπο να ειδοποιηθεί η βασιλεύουσα εντός μιας ώρας - και να πράξει τα δέοντα προς αναχαίτισιν, αν και όταν μπορούσε και ήθελε, κι αυτά είναι μεγάλα αν και όταν.

Ο σχεδιασμός και η επίβλεψη της κατασκευής του συστήματος - ο υπολογισμός των σημείων όπου έπρεπε να τοποθετηθούν οι φρυκτωρίες - αποδίδονται σε έναν από τους πολλούς Λέοντες της περιόδου, το Λέοντα το Μαθηματικό. Ένα ωραίο βιντεάκι γι' αυτόν έχουν φτιάξει τα παιδιά της Cognosco, το οποίο προτείνω παρακάτω:

Το μόνο που θα προσέθετα είναι ότι μεταξύ των εφευρέσεών του αναφέρεται και ένας μηχανισμός που έκανε το θρόνο του βασιλέα να υπερίπταται (!) και ο οποίος μάλιστα ήταν και ανθεκτικός. Μας λέει γι' αυτόν ο Λιουτπράνδος της Κρεμόνας εκατό χρόνια αργότερα, φαντάζομαι σ' αυτό εδώ που δεν έχω διαβάσει αλλά μάλλον να το κάνω κάποια στιγμή! Αυτά τα υπεριπτάμενα και τα αυτοκινούμενα αντικείμενα, πάντως, εμένα μου θυμίζουν τον Ήρωνα τον Αλεξανδρέα αλλά και τον Ανθέμιο, τον αρχιτέκτονα της Αγίας Σοφίας. Για το δεύτερο, νομίζω, είναι που λέγεται πώς είχε φτιάξει ένα σύστημα για να προκαλεί κατά βούληση τεχνητούς σεισμούς στο σπίτι ενός αντιπαθητικού γείτονά του!

Πίσω στον κόσμο του Τόλκιν τώρα!

Ελλείψει βασιλέα και μέχρι να εμφανιστεί και να ανέλθει στο θρόνο ο διάδοχος του Ισίλντουρ, στη Γκόντορ ηγεμονεύουν οι Stewards, δηλαδή οι Οικονόμοι! Και όχι μόνο αυτό. Τον καιρό που διαδραματίζονται τα γεγονότα του έργου, ηγεμόνας είναι ο Ντένεθορ, που κάπου λέγεται "Steward of Gondor, from the House of Stewards". Steward from the House of Stewards, δηλαδή Οικονόμος εξ' Οικονόμων! Οι γιοί του Ντένεθορ, πάλι, είναι ο Μπόρομιρ και ο Φάραμιρ, οι οποίοι προφανώς λόγω του καταληκτικού -μιρ πρέπει να είναι σλάβοι! Επομένως ο όλος οίκος ήταν οικονόμοι σλαβικής εθνικής καταγωγής. Από πού να προέκυψαν άραγε;

Ξανά στον κανονικό κόσμο και στο ναύαρχο Νικήτα Ωορύφα που το καλοκαίρι ήθελα να τον κάνω και ούζο. Είμαστε πριν το 867, επί βασιλείας Μιχαήλ Γ' και ο Νικήτας είναι ήδη ναύαρχος και καταξιωμένος θαλασσομάχος. Είμαστε, δηλαδή, πριν τα πολεμικά γεγονότα της δεκαετίας 870 - 880, που εδραίωσαν αφ' ενός μεν την αραβική κυριαρχία στη Σικελία, αφ' ετέρου δε τη ρωμαϊκή κυριαρχία στην ηπειρωτική Κάτω Ιταλία. Εδώ που είμαστε τώρα ναι μεν οι Συρακούσες είναι ακόμα υπό τους Ρωμαίους, αλλά στην Απουλία και στην Καλαβρία οι Άραβες πατάνε γερά. Το Μπάρι είναι εμιράτο!

Και φαίνεται ότι όχι απλώς πατάνε γερά, αλλά αισθάνονται αρκετή αυτοπεποίθηση ώστε να ονειρευτούν και περαιτέρω εξάπλωση. Οι στόλοι τους κάνουν την εμφάνισή τους στην Αδριατική, με σκοπούς ίσως όχι μόνο λεηλατικούς αλλά και κατακτητικούς. Ένας απ' αυτούς πολιορκεί την πρωτεύουσα πόλη της Δαλματίας, το Ραούσιον, τη μετέπειτα Ραγκούζα, το σημερινό Ντουμπρόβνικ. Σημειωτέον ότι η δαλματική ακτή ήταν, ακόμα, έδαφος ρωμαϊκό, με κατοίκους φαντάζομαι λατινόφωνους, αφού και η ίδια η μετέπειτα Δημοκρατία της Ραγκούζας επισήμως λατινόφωνη ήταν, παρότι η ενδοχώρα ήταν σαφώς σλαβική.

Ο Ωορύφας, λοιπόν, αποστέλεται στην Αδριατική με ισχυρό στόλο, η παρουσία του οποίου και μόνο αυτή είναι αρκετή για να εγκαταλείψουν οι άραβες την από θαλάσσης πολιορκία και η πόλη να σωθεί. Φαίνεται, άλλωστε, ότι ήδη η πολιορκία κρατούσε πολύ χωρίς σημάδια προόδου.

Μετά τι γίνεται; Γίνεται ότι οι σλαβικοί πληθυσμοί της Παννονίας και του εσωτερικού της Δαλματίας αποφασίζουν να δηλώσουν υποτέλεια στην Κωνσταντινούπολη, ή μάλλον να επαναφέρουν τα εδάφη τους στην επικυριαρχία της Κωνσταντινουπόλεως. Ίσως το έκαναν από θαυμασμό προς την επίδειξη δύναμης του Ωορύφα και από ανάγκη να τους προστατεύσει η ισχύς της Βασιλείας αν θελήσουν να επιστρέψουν οι άραβες, ή ίσως από φόβο μήπως η εν λόγω ισχύς στραφεί εναντίον τους. Ή ίσως και από τα δύο. Όπως και νά 'χει, ο βασιλέας τους δέχεται, και επίσης δεν τους αποστέλλει στρατηγούς ή εξάρχους να τους διοικήσουν, αλλά αποφασίζει να τους απονείμει αυτονομία και αυτοδιοίκηση. Αναγνωρίζει τους τοπικούς τους αιρετούς άρχοντες ως κυρίαρχους των εν λόγω εδαφών μεν, υποτελείς του δε. Στέλνει, επίσης, ιερείς και ιεραποστόλους για να τονώσει το χριστιανικό στοιχείο στην περιοχή, καθώς φαίνεται ότι αρκετοί από τους εν λόγω πληθυσμούς είχαν απαρνηθεί το Βάπτισμα και είχαν επιστρέψει στις προγενέστερες λατρείες τους.

Ο Πορφυρογέννητος στο Βίο Βασιλείου μας λέει ότι όλα αυτά έγιναν επί Βασιλείου Α' και, αντίθετα, ότι επί Μιχαήλ Γ' ήταν που οι Παννόνιοι και οι Δαλματοί σλάβοι αποτίναξαν κατ' αρχήν τη ρωμαϊκή επικυριαρχία και τη χριστιανική πίστη, αλλά οι ιστορικοί που μελετούν και άλλες πηγές βλέπω ότι διαφωνούν. Ο Πορφυρογέννητος, όμως, ονοματίζει αυτούς τους λαούς: ήταν οι Κρωβάτοι, οι Σέρβλοι, οι Ζαχλουμοί, οι Τερβουνιώτες, οι Καναλίτες, οι Διοκλητιανοί και οι Ρεντανοί!

Λοιπόν εγώ λέω ότι τους ηγεμόνες αυτών των ανθρώπων που του δήλωσαν υποτέλεια, ο Μιχαήλ θα τους απένειμε και από κανέναν τιμητικό τίτλο, θα ήταν πια αρχοντικές οικογένειες στον τόπο τους. Όχι απλώς θα ασκούσαν εξουσία, αλλά θα ήταν και τίποτα πατρίκιοι, κουβικουλάριοι, δεν ξέρω τι άλλο. Οικονόμοι, ίσως. Απ' αυτούς θα είναι η γενιά του Μπόρομιρ και του Φάραμιρ. Σοβαρά δηλαδή. Όποιος έχει να προτείνει καλύτερη εξήγηση, να την ακούσω.

Της παραλίας

Πότε ήταν; Πριν καμιά δεκαπενταριά μέρες θά 'ταν. Είχε μόλις δύσει ο ήλιος, έπαιρνε να σκοτεινιάζει κι εγώ είχα μόλις βγει από τη θάλασσα, από το απογευματινό - βραδυνό μου κολύμπι. Νύχτωνε σιγά - σιγά και στην παραλία δεν υπήρχε ψυχή, πεντακόσια μέτρα αμμουδιά, τόσα θά 'ναι, όλα δικά μου.

Ήμουν σε κακή διάθεση. Χωρίς ιδιαίτερο λόγο, ή χωρίς λόγο που να έχω όρεξη να αποκρυσταλλώσω μέσα μου και να μιλήσω κιόλας γι' αυτόν, πολλώ μάλλον να γράψω. Μου συμβαίνει καμιά φορά αυτό το πράμα. Κοιτούσα την παραλία από τη μια άκρη στην άλλη και σκεφτόμουν ότι ευτυχώς που δεν είναι εδώ κανείς, γιατί τώρα χρειάζομαι χώρο. Αν με πλησίαζε κανένας - όποιος κι αν ήταν, καλός φίλος, αγαπημένος συγγενής, η ωραιότερη γυναίκα του κόσμου - και με ρωτούσε τι έχω τάχα και βολοδέρνω έτσι πάνω κάτω με βρεγμένο μαγιό, το πιθανότερο είναι να απαντούσα ότι ήμουν καλά, αλλά μετά ήρθες εσύ!

Την κακή διάθεση τη λες και στενοχώρια, και η στενοχώρια είναι ο λαϊκός τρόπος να πεις τη στενοχωρία. Το αντίθετο της στενοχωρίας είναι η ευρυχωρία· γι' αυτό κι εγώ, όταν είμαι σε κακή διάθεση, ενστικτωδώς προσπαθώ να βρεθώ σε μέρος με άπλα. Να διευρύνω τα έξω μου, ώστε να ακολουθήσουν και τα μέσα μου.

Δεν κατάλαβα ποτέ τη φράση ο/η τάδε στενοχωριέται επειδή είναι μόνος του/της. Αν βρίσκεσαι ή επικοινωνείς με άλλους ανθρώπους, ανάλογα ποιοι είναι, ποιος είσαι, τι προηγούμενα υπάρχουν, πώς είναι οι χαρακτήρες, πώς είναι η διάθεσή σου και η διάθεσή τους, μπορεί να νοιώθεις περιορισμένος: τι θα πεις μην ενοχλήσεις, πώς θα σταθείς μην αντιδράσει ο άλλος, αν θα ξύσεις τη μύτη σου και τέτοια. Και όταν φύγουν ή κλείσει το τηλέφωνο και μείνεις μόνος σου - ουφ, έφυγε, πάει κι αυτό, ησύχασα, να πεις. Από κάποιο βαθμό έντασης και μετά, το λες και στένεμα της ψυχής σου αυτό - στενοχώρια δηλαδή. Ο τάδε με στενοχωρεί, και μόνο η παρουσία του με στενοχωρεί, τα λέμε αυτά! Δε λέω ότι γίνεται με όλους· λέω ότι υπάρχει φυσική διαδικασία δια της οποίας αντιλαμβάνομαι ότι μπορεί κανείς να βιώνει κακή διάθεση λόγω συναναστροφής με συγκεκριμένους άλλους.

Μόνος του, όμως; Όταν είμαστε μόνοι μας λέμε ό,τι θέλουμε χωρίς να πειράζεται κανείς - έστω και στον εαυτό μας, με όρους εσωτερικού μονολόγου, ή μήπως είναι και διάλογος τελικά;! Όπως θέλουμε στεκόμαστε, ό,τι θέλουμε ξύνουμε! Να νιώθουμε "κλείσιμο" στους τέσσερις τοίχους του σπιτιού μας, να μας στενεύει το σπίτι μας, αυτό το καταλαβαίνω. Γι' αυτό πάμε μια βόλτα, κατά προτίμηση κάπου με άπλα, με θέα και χωρίς πολύ πολύ κόσμο. Στην κορυφή ενός λόφου, να ανοίγεται η γη μπροστά στα μάτια μας. Στην παραλία, να ανοίγεται μπροστά μας η θάλασσα. Κι ας είναι απέναντι το Τσιρίγο· για δέκα μοίρες στα νότια είναι ανοιχτό το γαλάζιο και στο κάτω κάτω ένα νησί είναι και όχι πολύ μεγάλο, από πίσω του ξέρουμε ότι έχει πάλι θάλασσα.

Αν λοιπόν μπορούμε απλά με μία βόλτα να άρουμε τυχόν φυσικούς περιορισμούς που μας στενεύουν και αν είμαστε μόνοι - ώστε δεν υπάρχουν ούτε ζωντανοί περιοριστικοί παράγοντες - τότε πώς γίνεται να στενοχωριόμαστε; Μια φωνούλα μέσα μου μού λέει ότι μας στενεύει ο ίδιος μας ο εαυτός, αλλά δε θα την αφήσω να μιλήσει και πολύ δυνατά, γιατί μου ακούγεται χοντρό αυτό που μου λέει να το πετάξω έτσι στον αέρα κι όποιον πάρει ο χάρος. Στο κάτω κάτω της γραφής, υπάρχουν άνθρωποι και άνθρωποι, ψυχές και ψυχές και ψυχούλες και ψυχάρες.

Υπάρχει τίποτα αντικειμενικό; Πώς, αμέ, υπάρχουν τόσα αντικείμενα! Οι άνθρωποι, όμως, δεν είναι αντικείμενα, γι' αυτό άλλωστε και δεν κάθονται στα τραπέζια (ο Μπρίλης ήτανε πολύ πιο μπροστά απ' ότι νομίζουμε!). Οι άνθρωποι είναι υποκείμενα, που από τη στιγμή της γεννήσεώς τους προσλαμβάνουν, επεξεργάζονται, χτίζονται, δυναμώνουν, αδυνατίζουν, καταρρέουν, ενίοτε και εκλείπουν. Και άλλα πολλά κάνουν. Όλα υποκειμενικά τα κάνουν, και έτσι πρέπει να κάνουν, και μόνο έτσι μπορούν να κάνουν.

Δεν υπάρχει λοιπόν αντικειμενική αλήθεια;

Σαν ασυναρτησία μου φαίνεται ο όρος! Α-ληθές είναι κάτι που συνέβη ή συμβαίνει, γίνεται αντιληπτό και δεν έχει περιέλθει στη λήθη! "Αντικειμενικά αληθές", τι θα ήταν; Κάτι που δεν έχουν ξεχάσει τα αντικείμενα;!

Ένα λεπτό! Ο Ήλιος βγαίνει κάθε πρωί από την ανατολή, αυτό δεν είναι "αντικειμενικά αληθές";

Αυτό το ξέρουμε, επειδή υποπίπτει στην αντίληψή μας. Το Υποκείμενο Εγώ - αν ποτέ ξυπνήσει αρκετά νωρίς! - θα δει τον Ήλιο να βγαίνει από την ανατολή. Το γεγονός ότι το Υποκείμενο Εσύ θα αντιληφθεί επίσης το ίδιο δεν καθιστά την παρατήρηση αντικειμενική· θα αυξήσει και των δύο μας την εμπιστοσύνη στην ορθότητα της παρατήρησής μας, καθότι τέσσερα μάτια είναι περισσότερα από δύο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι στην όλη διαδικασία εμπλέκεται κάποιο αντικείμενο! Εξ' άλλου, και τα δύο Υποκείμενα απέχουν απ' αυτό που μαθαίνουμε στο Δημοτικό Σχολείο: ο Ήλιος ούτε μπαίνει, ούτε βγαίνει. Η Γη περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της και δίνει την εντύπωση στους παρεπιδημούντας ότι ο Ήλιος ανατέλει και δύει.

Ένα λεπτό! Η Γη περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της, αυτό δεν είναι "αντικειμενικά αληθές";

Αυτό το γνωρίζουμε χωρίς να έχουμε, οι συντριπτικά περισσότεροι από εμάς, κανενός είδους προσωπική εμπειρία επ' αυτού. Το γνωρίζουμε επειδή σε βάθος χρόνου το διαπίστωσαν και το μελέτησαν πολλοί ευφυείς και εξειδικευμένοι, τους οποίους έχουμε κάθε λόγο να εμπιστευόμαστε και κανένα λόγο να αμφισβητούμε. Το Υποκείμενο Εγώ και το Υποκείμενο Εσύ έχουμε κάθε λόγο να συμφωνήσουμε ότι μπορούμε να τους εμπιστευτούμε!

Αν, άλλωστε, το συγκεκριμένο παράδειγμα είναι μάλλον απλοϊκό και η γνώση επ' αυτού ώριμη και δοκιμασμένη, υπάρχουν εντούτοις πάμπολα φυσικά φαινόμενα και φυσικοί νόμοι επί των οποίων δεν ισχύουν αυτά. Γι' αυτό άλλωστε και υπάρχει εν ενεργεία επιστημονική έρευνα!

Ακούς κηρύγματα παπάδων, ακούς θεολόγους, ακούς διάφορους άσχετους να σου λένε για το μεγαλείο του Θεού που έφτιαξε τους φυσικούς νόμους. Παιδιά, έλεος, δεν έφτιαξε ο Θεός τους φυσικούς νόμους!

Τι έφτιαξε ο Θεός; Την πραγματικότητα έφτιαξε ο Θεός!

Οι φυσικοί νόμοι τι είναι; Είναι ανθρώπινες συλλήψεις, είναι η απόπειρά μας να κωδικοποιήσουμε την εμπειρία που αποκομίζουμε ζώντας και δρώντας μέσα στην πραγματικότητα που έφτιαξε ο Θεός. Επειδή, δε, τόσο η αντίληψή μας, όσο και η αφαιρετική διαδικασία της κωδικοποίησης έχουν τις ατέλειες και τα όριά τους, και επιπλέον υπόκεινται - ευτυχώς! - και στον υποκειμενισμό μας, γι' αυτό και οι φυσικοί νόμοι είναι διαρκώς υπό εξέταση και διόρθωση.

Αν οι φυσικές αισθήσεις μας - η όραση, η ακοή - είναι κοινή εμπειρία ότι έχουν τα όριά τους, δε συμβαίνει ακριβώς το ίδιο με τη λογική μας. Δεν είναι ανήκουστη η άποψη ότι η λογική μας δε γνωρίζει όρια. Έχουν υπάρξει και σχετικές φιλοσοφικές σχολές, αν δεν κάνω λάθος. Φιλοσοφικές σχολές με αντιλήψεις που το Υποκείμενο Εγώ ψιλιάζεται ότι οδηγούν προς θεωρητική θεμελίωση ολοκληρωτικού τύπου δυστοπιών, if I may add. Εν πάση περιπτώσει, κι ένας καθόλου ολοκληρωτιστής φυσικός επιστήμονας του 1850 - της ορμητικής, προμηθεϊκής φάσης της νεωτερικότητας, με τα κολοσσιαία επιτεύγματα των μετέπειτα δεκαετιών - θα το θεωρούσε μάλλον σκάνδαλο να του πει κανείς ότι η λογική του είναι πεπερασμένη.

Κι όμως, το πρώτο πράγμα που θα μας πει η ίδια η λογική μας μόλις κατέβουμε από το καλάμι που έχουμε καβαλήσει, είναι ακριβώς αυτό: ότι έχει όρια. Φαντάζομαι ότι δε χρειάζεται να πω πολλά προς επίρρωσιν αυτού. Η λογική μας δε μπορεί να συλλάβει αυτή τούτη την έννοια του απείρου. Είναι, άραγε, λογικό να ισχυριστούμε ότι η λογική μας κατέχει μια ιδιότητα που η ίδια δεν μπορεί να κατανοήσει;! Είμαι βέβαιος ότι δεν είμαι ο πρώτος που κάνει αυτή τη σκέψη, είναι εξαιρετικά απλή.

Εξάλλου, δε συμφέρει καν να έχει άπειρες δυνατότητες η λογική μας! Εάν είχε, τότε θα ήμασταν υποχρεωμένοι να αποδεχτούμε ότι κάποια μέρα οι φυσικοί νόμοι θα πιάσουν την πραγματικότητα, θα την περιγράψουν επ' ακριβώς, θα κατανοήσουμε όλους τους τρόπους βάσει των οποίων λειτουργεί ο κόσμος, χωρίς σφάλματα και αποκλίσεις - και εκείνη ακριβώς τη μέρα η επιστημονική έρευνα θα έμενε χωρίς αντικείμενο και οι επιστήμονες χωρίς δουλειά και εισόδημα! Εάν, λοιπόν, ήμουν εγώ εν ενεργεία επιστήμονας, ακόμα και αν ψιλιαζόμουν ότι η λογική μου δεν γνωρίζει όρια, θα προσπαθούσα όσο μπορούσα να το κρύψω ή να επιχειρηματολογήσω επί του αντιθέτου!

Κατάλαβα! Δηλαδή δεν υπάρχει μία αλήθεια, υπάρχουν πολλές αλήθειες. Η αλήθεια μου, η αλήθεια σου, η αλήθεια του γείτονα κλπ. Η αλήθεια κάθε ενός από τα πάμπολα υποκείμενα, ναι;

Νομίζω ότι η λέξη αλήθεια εν προκειμένω δε μας βοηθάει. Μου αρέσει, τη χρησιμοποιώ, να την χρησιμοποιούμε, αλλά για τους σκοπούς της παρούσας συζήτησης αποπροσανατολίζει. Υπάρχει μία πραγματικότητα, δεν υπάρχουν πολλές. Υπάρχει όμως και η αντίληψή μου, υπάρχουν οι αισθήσεις μου, η λογική μου, το Όλον Υποκείμενο Εγώ, που, όπως κι αν το δεις, το όριά του είναι όντως εξαιρετικά περιορισμένα· ως εκ τούτου, εξαιρετικά περιορισμένη είναι και η εμπειρία της πραγματικότητας που γεύομαι. Το ίδιο ισχύει για το Όλον Υποκείμενο Εσύ, το Όλον Υποκείμενο Γείτονας κλπ.

Καλά! Το ίδιο πράγμα λέμε με άλλα λόγια. Όλα αυτά είναι κουβέντα περί όνου σκιάς.

Να σου πω!

Πρώτα απ' όλα, δε θα ζητήσω και συγγνώμη από κανέναν για το τι μουρμουράω στον εαυτό μου όταν βολτάρω στην παραλία με βρεγμένο μαγιό! Και περί όνου σκιάς θα μουρμουρίσω, και περί ψύλλου πηδήματος θα μουρμουρίσω, και περί κομμωτικής κουραμπιέδων θα μουρμουρίσω if I so wish.

Μου φαίνεται όμως, επίσης, ότι αυτά τα πράγματα έχουν και κάπως περισσότερη σημασία απ' ότι νομίζουμε.

Όταν ο άλλος ξεκινάει μια συζήτηση λέγοντας ότι αντικειμενικά, αυτό - τι εννοεί στην πραγματικότητα; Στην πραγματικότητα αυτό που κάνει είναι ότι δίνει μια περίπου μεταφυσική αυταξία σε αυτό - και στον εαυτό του, βεβαίως βεβαίως, που όχι μόνο το είπε, αλλά είναι και αντικειμενικός! Ήθελε να πει ότι 100, το αυτό είναι στο 99, άρα έκανε ολόκληρο βήμα· χρησιμοποίησε και τη λέξη αντικειμενικά - ε μην τολμήσεις και να μην αποδεχτείς ότι έχει δίκιο! Θα είσαι μεροληπτικός, άκριτος και δεν ξέρω τι άλλο. Αυτομάτως τοποθετεί τον εαυτό του σε μια θέση υπεράνω όλων - μόνο και μόνο επειδή κότσαρε μια λέξη, που στην ουσία της είναι και ανόητη. Τι λε ρε φίλε;

Κι έπειτα, όταν πάμε να συζητήσουμε οχυρωμένοι ο καθένας πίσω από τα τείχη της δικής του αλήθειας, δεν ξέρω αν κάνουμε τίποτα ρε παιδιά! Συνήθως αν πεις ότι έχω την αλήθεια μου, ν' ακούσω τη δικιά σου, δεν είσαι καθόλου ανοιχτός να προσπαθήσεις να καταλάβεις τι πάει να σου πει ο άλλος. Συνήθως τελικά δεν θα το ακούσεις καν· αν η συζήτηση είναι προφορική, θα διακόψεις στη δεύτερη πρόταση, θα θυμηθείς ό,τι θυμάσαι και χαίρεσαι και θα πεις τα δικά σου· αν η επικοινωνία είναι γραπτή, δε θα μπορέσεις μεν να διακόψεις, αλλά και πάλι ό,τι θυμάσαι χαίρεσαι στη δεύτερη πρόταση, θα χάσεις τελείως την ουσία, θα διαβάσεις τα υπόλοιπα χωρίς να καταλάβεις τίποτα (εκτός απ' αυτά που θυμάσαι και χαίρεσαι) και θα πεις τα δικά σου. Θα κάνουμε δηλαδή δύο παράλληλους μονολόγους, κι αυτό στην καλύτερη των περιπτώσεων.

Σκέφτομαι ότι αν μπορέσουμε να ξεφύγουμε από όλες αυτές τις λούμπες, την αντικειμενική αλήθεια, την αλήθεια μου, την αλήθεια σου, αν συνειδητοποιήσουμε ότι υπάρχει η πραγματικότητα και υπάρχει και η πολύ περιορισμένη δυνατότητά μας να τη συλλάβουμε, ίσως μάθουμε να ακούμε και λίγο τι θέλει να πει ο άλλος. Να ακούμε, όχι να πιστεύουμε κατ' ανάγκην, δεν είπα τίποτα τέτοιο.

Συνωνύμως: αν κατέβουμε από το καλάμι. Αν και άμποτε!

Δεν ξέρω αν όντως η πορνεία είναι το αρχαιότερο επάγγελμα όπως λέγεται συχνά, είμαι όμως βέβαιος ότι η ιππασία επί καλάμου είναι το αρχαιότερο χόμπι· αναπτύχθηκε, δε, παράλληλα σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης, σε όλους τους πολιτισμούς και σε όλες τις κλιματολογικές συνθήκες. Διεξάγεται συνήθως οριζοντίως, αλλά υπάρχει μαρτυρία και περί καθέτως...

Και κάπως έτσι είχε νυχτώσει κι εγώ δεν ήθελα να συνεχίσω να ανεβοκατεβαίνω την προσωπική μου, εκείνο το βράδυ, παραλία. Αλλά επειδή η διάθεσή μου ήταν ακόμα λίγο κακή, ανέβηκα στο σπίτι, ξέπλυνα τα αλάτια και ένιωσα την επιθυμία να κάνω ό,τι κάνω όταν έχω κακή διάθεση και είμαι εκ των πραγμάτων αναγκασμένος να μείνω μέσα... to be continued.