Γιατί οι άνθρωποι της Γκόντορ και της Ρόχαν είναι Ρωμιοί!

Και κάπως έτσι είχε νυχτώσει κι εγώ δεν ήθελα να συνεχίσω να ανεβοκατεβαίνω την προσωπική μου, εκείνο το βράδυ, παραλία. Αλλά επειδή η διάθεσή μου ήταν ακόμα λίγο κακή, ανέβηκα στο σπίτι, ξέπλυνα τα αλάτια και ένιωσα την επιθυμία να κάνω ό,τι κάνω όταν έχω κακή διάθεση και είμαι εκ των πραγμάτων αναγκασμένος να μείνω μέσα. Να έρθω σε επαφή με κάτι ευγενές, αλλά και που να μην χρειάζεται και πολύ πνευματικό κόπο. Όταν έχω κακή διάθεση, δεν είμαι για κόπο. Και προλαβαίνω την ερώτησή σου πριν τη διατυπώσεις: ναι, το καλοκαίρι που μας πέρασε είχα γενικά καλή διάθεση, γι' αυτό και όπως βλέπεις κι από εδώ μού βγήκε και έγραψα, γι' αυτό και κατάφερα να καταβάλω αυτόν το λίγο κόπο που απαιτείται για μερικά κειμενάκια εδώ μέσα.

Πάντως, κάτι "ευγενές που να μην απαιτεί κόπο" - καμιά καλή ταινία να δω ή να ξαναδώ, τι άλλο θα μπορούσε να είναι; Κι έτσι, μια - δυο φορές το χρόνο καταλήγω να πιάνω και να ξαναβλέπω απ' την αρχή την τριλογία του Lord of the Rings!

Είχα διαβάσει το Χόμπιτ - δανεισμένο - σε ηλικία περίπου δεκατριών ετών, νομίζω λίγο πριν δώσω εξετάσεις για το lower! Η πρώτη μου επαφή, πάντως, ήταν λίγα χρόνια νωρίτερα και οφείλεται στον Spectrum! Από μόνο του, φυσικά, είναι ένα παραμύθι για παιδιά, πλήρες με το δράκο του και με τα όλα του - αλλά είπαμε ότι ήμουν δεκατριών, ήταν το πρώτο μεγάλο σε μέγεθος κείμενο στα αγγλικά που διάβασα και μπόρεσα να παρακολουθήσω, και θυμάμαι ακόμα πόσο με συγκινούσε ο τρόπος που χρησιμοποιούσε ο Τόλκιν την αγγλική γλώσσα. Farewell, O Galadriel, fairest of the elven maidens! Ακόμα κι ένα υλικό τραχύ όπως η αγγλική γλώσσα, στα χέρια του κατάλληλου μάστορα μεταμορφώνεται!

Το Lord of the Rings, πάλι, ο ίδιος ο Τόλκιν έλεγε ότι απευθυνόταν στους αναγνώστες του Χόμπιτ, οι οποίοι εν τω μεταξύ είχαν μεγαλώσει! Εγώ το διάβασα - κι αυτό δανεικό - στα δεκαεφτά μου, το καλοκαίρι μετά τις Πανελλήνιες, ως επί το πλείστον κατά τη διάρκεια της πρώτης μου επίσκεψης στην Αμερική. Δε θά 'ταν άσχημα να το αγόραζα για να το έχω κι εγώ και να το ξαναδιάβαζα. Αν και θυμόμουν ακόμα την ιστορία αρκετά καλά, η αλήθεια είναι ότι πολύ πιο φρέσκια στη μνήμη μου είναι η εκδοχή της κινηματογραφικής μεταφοράς που είχα πρωτοδεί κάπου το 2005 με τους "γνωστούς φίλους" σ' εκείνο το κολλέγιο!

Βλέπω ότι ετοιμάζεται και τηλεοπτική σειρά, αλλά δε νομίζω ότι θα ασχοληθώ. Ήδη η κινηματογραφική μεταφορά του Χόμπιτ άρχισε λίγο λίγο να βρωμάει κορεκτίλα. Σ' αυτό που ετοιμάζεται, το πιθανότερο είναι ότι ο Γκάνταλφ θα είναι μαύρος και ο Έλροντ σχιστομάτης. Τα χόμπιτ θα είναι γκέι, όπως και τα ορκ, και η Γκαλάντριελ μπάι. Είναι πολύ σημαντικό να είναι γκέι και μερικοί καλοί και μερικοί κακοί, για να περάσουν τα μηνύματα. Καλοί στρέιτ, κακοί στρέιτ, κακοί γκέι, καλοί γκέι. Έγκλημα ερωτικού πάθους, έγκλημα ομοφυλοφιλικού ερωτικού πάθους, ποια η διαφορά; Τα αστυνομικά μυθιστορήματα του ύστερου 20ου και 21ου αιώνα είναι γεμάτα τέτοια, αλλά βέβαια δεν είναι "αστυνομικά μυθιστορήματα", είναι "πολιτικά μυθιστορήματα με πτώμα" κι αυτό δεν το λέω εγώ, το λένε οι ίδιοι που τα γράφουν, π.χ. ο Πέτρος Μάρκαρης εδώ. Εγώ θα προσέθετα "με πτώμα και συνταγές μαγειρικής".

Σ' ένα κλασσικό αστυνομικό μυθιστόρημα, σε μια ιστορία με το Σέρλοκ Χολμς, τον Πουαρώ ή τη Μις Μαρπλ, αν είσαι αρκετά πωρωμένος μπορείς να κλείσεις το βιβλίο δυο κεφάλαια πριν το τέλος, να πάρεις μολύβι και χαρτί, να βάλεις κάτω τι έχει γίνει μέχρι τότε και να στίψεις το κεφάλι σου να βρεις το δολοφόνο. Κι αν δεν το καταφέρεις, πάντως όταν διαβάσεις και τα δύο τελευταία κεφάλαια θα διαπιστώσεις ότι δε σου έλειπε κανένα στοιχείο. Στο πολιτικό μυθιστόρημα του ύστερου 20ου και 21ου αιώνα, το δολοφόνο συχνά τον βγάζει ο συγγραφέας από την τσέπη του τρεις σελίδες πριν το τέλος και οι εκατοντάδες των σελίδων πριν απ' αυτό είναι γεμάτες με κοινωνικά, ηθογραφικά και ανηθογραφικά, γρήγορο ρυθμό αλά CSI για να διατηρείται το ενδιαφέρον και να μην προλαβαίνεις να καταλάβεις τι μπαρούφες διαβάζεις, και ενίοτε μέχρι και συνταγές μαγειρικής. Είναι απολύτως ακριβές ότι ο ελληνικός πρόλογος της Βαρκελώνης του Μανόλο μας προτείνει να δοκιμάσουμε να μαγειρέψουμε και τις συνταγές του αστυνόμου Πωστονλέν... Καρβάλιο, τις συνταγές του αστυνόμου Καρβάλιο.

Αν σε κανέναν είχε μείνει καμιά απορία σχετικά με τη νεωτερικότητα και τη μετανεωτερικότητα, η παραπάνω αντιδιαστολή ελπίζω να την έλυσε. Άθλημα λογικής το 19ο αιώνα, φαΐ τον 21ο. Αλλά ξέφυγα!

Το μόνο που δε νομίζω να πειράξουν από τη δουλειά του Τόλκιν είναι η ειδυλλιακή ουτοπία του - το Σάιρ - κι αυτό γιατί, περισσότερο απ' οτιδήποτε άλλο, μεγαλύτερης ηλικίας και παλιοί "φανς" απ' αυτήν την ουτοπία κυρίως έλκονται, από το υπόδειγμα του "simple life" που περιλαμβάνει και που πολύ θά 'θελαν να μπορούσαν να το ακολουθήσουν και στη ζωή τους. Δεν έχουν λόγο, άλλωστε, να την πειράξουν, καθότι ανάλογα με το πώς θα την ντύσει κανείς μπορεί να ενσωματωθεί στη σύγχρονη πολιτική ορθότητα. Αλλά αυτό θα ήταν μια μεγάλη συζήτηση ίσως για άλλοτε· ναι, δε νομίζω ότι θα ασχοληθώ με τη σειρά που ετοιμάζεται, δε νομίζω εξάλλου ότι θα διατηρήσει αυτά που λέει ο Τόλκιν με τους χαρακτήρες του, τους μονολόγους τους, τα διλήμματά τους κλπ.

Συνήθης κριτική που έχω δει να ασκείται στον Τόλκιν είναι ότι τα θέματά του είναι ξεσηκωμένα από αλλού, ότι δεν έχει αρκετή πρωτοτυπία. Εγώ δεν πολυκαταλαβαίνω πού ακριβώς είναι το πρόβλημα μ' αυτό. Μπορεί κάλλιστα να φτιάξει κανείς κάτι πολύ αξιόλογο δανειζόμενος υλικά από πολλές μεριές. Κανείς μας δε ζει στο κενό, όλοι έχουμε προσλαμβάνουσες και τις κουβαλάμε σε ό,τι κάνουμε. Είναι, άλλωστε, πηγή ικανοποίησης για τον αναγνώστη ακριβώς το να προσπαθήσει να εντοπίσει από πού αντλεί ο δημιουργός τα υλικά του.

Απ' ότι φαίνεται, ο διάλογος ανάμεσα στο διαρρήκτη και το δράκο στο Χόμπιτ είναι εμπνευσμένος και έντονα επηρεασμένος από αντίστοιχο διάλογο ανάμεσα στον Μπέογουλφ και το τρίτο τέρας στο ομώνυμο αγγλοσαξονικό έπος, το οποίο άλλωστε ο ίδιος ο Τόλκιν είχε μεταφράσει. Η γη της ευτυχίας στα δυτικά, πέρα από τη θάλασσα, όπου φεύγουν τα elves, είναι μάλλον προφανές ότι είναι δανεισμένη από μύθους διάφορων λαών για Νησιά των Μακάρων στον Ατλαντικό Ωκεανό, των Ελλήνων πρώτων, των εκχριστιανισμένων Ιρλανδών μη εξαιρουμένων. Το δίλημμα της Άρουεν και της Τινούβιελ εμένα με παραπέμπει, δι' ομοιοτήτων και διαφορών, στο δίλημμα του Οδυσσέα στην Ωγυγία της Καλυψούς. Η κακιά δύναμη στην Ανατολή που όσο πάει και μεγαλώνει, δεν είναι άραγε η Σοβιετική Ένωση;

Το πολύτιμο αντικείμενο, συχνά δακτυλίδι, συνήθως από χρυσό, που έπεσε ή ρίχτηκε στη θάλασσα και το βρήκε ένας ψαράς είναι κι αυτό πολύ συνηθισμένο μοτίβο. Απαντάται από το θρύλο του Αρνούλφου του Μετς που συνάντησα τις προάλλες όταν έψαχνα τους προγόνους του Καρλομάγνου έως τους στίχους του Θανάση Παπακωνσταντίνου!

Και το Γκόλουμ! Το Γκόλουμ εμένα μου θυμίζει κάτι από Σμερντιακώφ, ενώ οι εσωτερικοί του μονόλογοι... όποιος έχει στοιχειωδώς ενδοσκοπήσει ποτέ, στους μονολόγους του Γκόλουμ θα αναγνωρίσει τον εαυτό του, ή μάλλον ό,τι πιο θηριώδες κρύβει μέσα του.

Κι ο Σμερντιακώφ αυτό ακριβώς είναι. Αν ο ορθολογιστής Ιβάν είναι το λογικόν της ψυχής, ο φιλήδονος Ντμίτρι το επιθυμητικόν και ο αγαθός Αλιόσα το θυμικόν, ο ποταπός Σμερντιακώφ είναι σαν ένα τέταρτο "ψευδομόριο" της ψυχής, αντιπροσωπεύει ό,τι σκουπιδαριό βρίσκουμε αν κοιτάξουμε μέσα μας. Κι ο Ντοστογιέφσκυ είναι σαφής: ο Σμερντιακώφ είναι μπάσταρδος, το σκουπιδαριό μέσα μας δεν είναι γνήσιο κομμάτι της ψυχής.

Δε λέω ότι το ωραίο παραμύθι του Τόλκιν βρίσκεται σε λογοτεχνικό διάλογο με το αριστούργημα των αριστουργημάτων του μεγίστου των μεγάλων Ντοστογιέφσκυ. Αυτό θα ήταν παρατραβηγμένο και παραξεχειλωμένο - και παρότι θα μπορούσα να το επιχειρήσω, ε δε θέλω να το κάνω! Αλλά αν ρωτήσει κάποιος "τι είναι το Γκόλουμ;", φρονώ πως η σωστή απάντηση είναι ότι το Γκόλουμ δεν είναι. Δεν είναι καν Υποκείμενο, έχει απορροφηθεί τόσο πολύ από τη μανία του, που έχει ξεχάσει μέχρι και το όνομά του. Και αν έχει κάποια ελπίδα θεραπείας, το πρώτο βήμα αυτό είναι: να ξαναείναι. Να ξαναποκτήσει όνομα και βούληση και ουσία (ουσία εκ του ειμί, το ξεχνάμε!).

Τελικά τόσο ο παραμυθάς Τόλκιν όσο και ο σοφός Ντοστογιέφσκυ είναι απαισιόδοξοι: ούτε ο Σμερντιακώφ ούτε το Γκόλουμ βρίσκουν καμιά θεραπεία στις σελίδες των αντίστοιχων ιστοριών. Αλλά κατά μια ευρύτερη έννοια είναι και αισιόδοξοι: και οι δύο παίζουν το συμπτωματικό και ακούσιο αλλά απαραίτητο ρόλο τους στην τελική Κάθαρση, που μόνο αυτοί θα μπορούσαν να έχουν παίξει και χωρίς αυτούς δεν θα υπήρχε Κάθαρση.

Ε, όλα αυτά και πολλά άλλα που ίσως ξαναθυμηθώ αν ξαναδιαβάσω τα σχετικά βιβλία, πάνε πολύ πιο πέρα απ' ότι αναμένω ότι υπάρχει περίπτωση να βρεθεί στη σειρά που έρχεται. Το πολύ πολύ να διατηρηθεί ο ωραίος καμβάς του Τόλκιν: εκτός από το "simple life" των χόμπιτ που έλεγα πιο πάνω, ίσως ο ορθολογισμός των elves, η αδυναμία των ανθρώπων, η απληστία των νάνων. Αλλά ο καμβάς δε φτάνει, θέλεις και ζωγράφο! Τέλος πάντων, αν κανείς το κοιτάξει, αν βλέπεται ευχάριστα και δεν το παρα-απαυτώσουνε με την κορεκτίλα, ας μου πει και μένα, μην με ξεχάσετε!

Αλλά πάντως, ναι, εκεί το Σεπτέμβριο, που ήμουν στις κακές μου και ξαναείδα την τριλογία, διαπίστωσα ότι οι άνθρωποι της Γκόντορ και της Ρόχαν είναι Ρωμιοί! Εξηγούμαι παρακάτω!

Κάπου εκεί στον κόσμο του Τόλκιν υπάρχει η πύλη της Μόρντορ, της χώρας των κακών. Ακριβώς απ' έξω είναι τα εδάφη του βασιλείου της Γκόντορ, ενός από τα βασίλεια των ανθρώπων. Η Οσγκίλιαθ είναι μια παλιά πόλη των ανθρώπων, παλιά πρωτεύουσα της Γκόντορ και την εποχή του κυρίως Lord of the Rings κάτι σαν πρώτη γραμμή άμυνας πάνω στο ποτάμι. Πίσω της η Μίνας Τίριθ, η τρέχουσα πρωτεύουσα.

Από τη Μίνας Τίριθ ξεκινάει ένα σύστημα από φρυκτωρίες που σκοπό έχει να σημάνει κίνδυνο κατά μήκος των εδαφών του βασιλείου και να καλέσει σε βοήθεια τους συμμάχους της Ρόχαν αν τίποτα επικίνδυνο αρχίσει να φαίνεται από την πλευρά των κακών.

Η μετάδοση του σήματος από σταθμό σε σταθμό έχει δώσει κάποιες από τις πιο όμορφες σκηνές της κινηματογραφικής μεταφοράς, αν και τούτος δω ο πωρωμένος λέει ότι στο σημείο αυτό η ταινία παρεκλίνει απ' το βιβλίο. Αλλά δε θα θυμώσω και πάρα πολύ!

Στον πραγματικό κόσμο δεν υπάρχει η πύλη της Μόρντορ, υπάρχουν όμως οι Πύλες της Κιλικίας! Πρόκειται για ένα στενό πέρασμα μέσα από την οροσειρά του Ταύρου στη νοτιοανατολική Μικρά Ασία, που συνδέει την Καππαδοκία με την Κιλικία.

Συμβατικά μπορούμε να δεχτούμε ότι τα σύνορα μεταξύ του ρωμαϊκού και του αραβικού κόσμου τον 9ο αιώνα ήταν αυτά που δείχνει ο παραπάνω χάρτης, αν και ήταν ευμετάβλητα. Τα βάθη της Μικράς Ασίας ήταν διαρκές θέατρο πολέμου. Συναντά κανείς εκστρατείες των "βυζαντινών" που μπήκαν στην Κιλικία, κατέλαβαν την Ταρσό και έφτασαν και στην Αντιόχεια ακόμα. Και αντίστοιχα, οι λεηλατικές επιδρομές αραβικών στρατών στην Καππαδοκία διαρκείς, όπως και αντιστοίχως κατά θάλασσαν οι εκ Κιλικίας κουρσάρικες επιχειρήσεις.

Με σκοπό ακριβώς την έγκαιρη ειδοποίηση της κεντρικής διοίκησης σε περίπτωση που φαινόταν εχθρική δύναμη στις Πύλες, επινοήθηκε και στήθηκε το σύστημα των φρυκτωριών που δείχνει ο χάρτης, που διέτρεχε διαγωνίως τη Μικρά Ασία από τα νοτιοανατολικά προς βορειοδυτικά και έφτανε μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Λέγεται ότι μπορούσε μ' αυτό τον τρόπο να ειδοποιηθεί η βασιλεύουσα εντός μιας ώρας - και να πράξει τα δέοντα προς αναχαίτισιν, αν και όταν μπορούσε και ήθελε, κι αυτά είναι μεγάλα αν και όταν.

Ο σχεδιασμός και η επίβλεψη της κατασκευής του συστήματος - ο υπολογισμός των σημείων όπου έπρεπε να τοποθετηθούν οι φρυκτωρίες - αποδίδονται σε έναν από τους πολλούς Λέοντες της περιόδου, το Λέοντα το Μαθηματικό. Ένα ωραίο βιντεάκι γι' αυτόν έχουν φτιάξει τα παιδιά της Cognosco, το οποίο προτείνω παρακάτω:

Το μόνο που θα προσέθετα είναι ότι μεταξύ των εφευρέσεών του αναφέρεται και ένας μηχανισμός που έκανε το θρόνο του βασιλέα να υπερίπταται (!) και ο οποίος μάλιστα ήταν και ανθεκτικός. Μας λέει γι' αυτόν ο Λιουτπράνδος της Κρεμόνας εκατό χρόνια αργότερα, φαντάζομαι σ' αυτό εδώ που δεν έχω διαβάσει αλλά μάλλον να το κάνω κάποια στιγμή! Αυτά τα υπεριπτάμενα και τα αυτοκινούμενα αντικείμενα, πάντως, εμένα μου θυμίζουν τον Ήρωνα τον Αλεξανδρέα αλλά και τον Ανθέμιο, τον αρχιτέκτονα της Αγίας Σοφίας. Για το δεύτερο, νομίζω, είναι που λέγεται πώς είχε φτιάξει ένα σύστημα για να προκαλεί κατά βούληση τεχνητούς σεισμούς στο σπίτι ενός αντιπαθητικού γείτονά του!

Πίσω στον κόσμο του Τόλκιν τώρα!

Ελλείψει βασιλέα και μέχρι να εμφανιστεί και να ανέλθει στο θρόνο ο διάδοχος του Ισίλντουρ, στη Γκόντορ ηγεμονεύουν οι Stewards, δηλαδή οι Οικονόμοι! Και όχι μόνο αυτό. Τον καιρό που διαδραματίζονται τα γεγονότα του έργου, ηγεμόνας είναι ο Ντένεθορ, που κάπου λέγεται "Steward of Gondor, from the House of Stewards". Steward from the House of Stewards, δηλαδή Οικονόμος εξ' Οικονόμων! Οι γιοί του Ντένεθορ, πάλι, είναι ο Μπόρομιρ και ο Φάραμιρ, οι οποίοι προφανώς λόγω του καταληκτικού -μιρ πρέπει να είναι σλάβοι! Επομένως ο όλος οίκος ήταν οικονόμοι σλαβικής εθνικής καταγωγής. Από πού να προέκυψαν άραγε;

Ξανά στον κανονικό κόσμο και στο ναύαρχο Νικήτα Ωορύφα που το καλοκαίρι ήθελα να τον κάνω και ούζο. Είμαστε πριν το 867, επί βασιλείας Μιχαήλ Γ' και ο Νικήτας είναι ήδη ναύαρχος και καταξιωμένος θαλασσομάχος. Είμαστε, δηλαδή, πριν τα πολεμικά γεγονότα της δεκαετίας 870 - 880, που εδραίωσαν αφ' ενός μεν την αραβική κυριαρχία στη Σικελία, αφ' ετέρου δε τη ρωμαϊκή κυριαρχία στην ηπειρωτική Κάτω Ιταλία. Εδώ που είμαστε τώρα ναι μεν οι Συρακούσες είναι ακόμα υπό τους Ρωμαίους, αλλά στην Απουλία και στην Καλαβρία οι Άραβες πατάνε γερά. Το Μπάρι είναι εμιράτο!

Και φαίνεται ότι όχι απλώς πατάνε γερά, αλλά αισθάνονται αρκετή αυτοπεποίθηση ώστε να ονειρευτούν και περαιτέρω εξάπλωση. Οι στόλοι τους κάνουν την εμφάνισή τους στην Αδριατική, με σκοπούς ίσως όχι μόνο λεηλατικούς αλλά και κατακτητικούς. Ένας απ' αυτούς πολιορκεί την πρωτεύουσα πόλη της Δαλματίας, το Ραούσιον, τη μετέπειτα Ραγκούζα, το σημερινό Ντουμπρόβνικ. Σημειωτέον ότι η δαλματική ακτή ήταν, ακόμα, έδαφος ρωμαϊκό, με κατοίκους φαντάζομαι λατινόφωνους, αφού και η ίδια η μετέπειτα Δημοκρατία της Ραγκούζας επισήμως λατινόφωνη ήταν, παρότι η ενδοχώρα ήταν σαφώς σλαβική.

Ο Ωορύφας, λοιπόν, αποστέλεται στην Αδριατική με ισχυρό στόλο, η παρουσία του οποίου και μόνο αυτή είναι αρκετή για να εγκαταλείψουν οι άραβες την από θαλάσσης πολιορκία και η πόλη να σωθεί. Φαίνεται, άλλωστε, ότι ήδη η πολιορκία κρατούσε πολύ χωρίς σημάδια προόδου.

Μετά τι γίνεται; Γίνεται ότι οι σλαβικοί πληθυσμοί της Παννονίας και του εσωτερικού της Δαλματίας αποφασίζουν να δηλώσουν υποτέλεια στην Κωνσταντινούπολη, ή μάλλον να επαναφέρουν τα εδάφη τους στην επικυριαρχία της Κωνσταντινουπόλεως. Ίσως το έκαναν από θαυμασμό προς την επίδειξη δύναμης του Ωορύφα και από ανάγκη να τους προστατεύσει η ισχύς της Βασιλείας αν θελήσουν να επιστρέψουν οι άραβες, ή ίσως από φόβο μήπως η εν λόγω ισχύς στραφεί εναντίον τους. Ή ίσως και από τα δύο. Όπως και νά 'χει, ο βασιλέας τους δέχεται, και επίσης δεν τους αποστέλλει στρατηγούς ή εξάρχους να τους διοικήσουν, αλλά αποφασίζει να τους απονείμει αυτονομία και αυτοδιοίκηση. Αναγνωρίζει τους τοπικούς τους αιρετούς άρχοντες ως κυρίαρχους των εν λόγω εδαφών μεν, υποτελείς του δε. Στέλνει, επίσης, ιερείς και ιεραποστόλους για να τονώσει το χριστιανικό στοιχείο στην περιοχή, καθώς φαίνεται ότι αρκετοί από τους εν λόγω πληθυσμούς είχαν απαρνηθεί το Βάπτισμα και είχαν επιστρέψει στις προγενέστερες λατρείες τους.

Ο Πορφυρογέννητος στο Βίο Βασιλείου μας λέει ότι όλα αυτά έγιναν επί Βασιλείου Α' και, αντίθετα, ότι επί Μιχαήλ Γ' ήταν που οι Παννόνιοι και οι Δαλματοί σλάβοι αποτίναξαν κατ' αρχήν τη ρωμαϊκή επικυριαρχία και τη χριστιανική πίστη, αλλά οι ιστορικοί που μελετούν και άλλες πηγές βλέπω ότι διαφωνούν. Ο Πορφυρογέννητος, όμως, ονοματίζει αυτούς τους λαούς: ήταν οι Κρωβάτοι, οι Σέρβλοι, οι Ζαχλουμοί, οι Τερβουνιώτες, οι Καναλίτες, οι Διοκλητιανοί και οι Ρεντανοί!

Λοιπόν εγώ λέω ότι τους ηγεμόνες αυτών των ανθρώπων που του δήλωσαν υποτέλεια, ο Μιχαήλ θα τους απένειμε και από κανέναν τιμητικό τίτλο, θα ήταν πια αρχοντικές οικογένειες στον τόπο τους. Όχι απλώς θα ασκούσαν εξουσία, αλλά θα ήταν και τίποτα πατρίκιοι, κουβικουλάριοι, δεν ξέρω τι άλλο. Οικονόμοι, ίσως. Απ' αυτούς θα είναι η γενιά του Μπόρομιρ και του Φάραμιρ. Σοβαρά δηλαδή. Όποιος έχει να προτείνει καλύτερη εξήγηση, να την ακούσω.

Πάσαν αποθέμενος μαλακίαν!

Βρισκόμαστε κάπου στο 880 μ.Χ. Το Αιγαίο και η Αδριατική είναι σχετικά γαληνεμένες για τα δεδομένα της εποχής, χάρη στις προγενέστερες ναυτικές επιτυχίες του Δρουγγαρίου του Πλοΐμου Νικήτα Ωορύφα. Η τελευταία επιβεβαιωμένη και πιο αποφασιστική ναυμαχία του συγκεκριμένου χρονολογείται κατά προσέγγιση κάπου μετά το 873 αλλά πάντως πριν το 880. Τότε ήταν που ένας στόλος Σαρακηνών από την Κρήτη και την Ταρσό της Κιλικίας, υπό την ηγεσία κάποιου εξισλαμισμένου κρητικού Φωτίου, εμφανίζεται να λεηλατεί τη δυτική και βόρεια Πελοπόννησο. "Τα δυτικώτερα Πελοποννήσου μέρη, Μεθώνην και Πάτρας και τα προσεχή Κορίνθου χωρία λυμαίνεται το βαρβαρικόν", επί λέξει από το Βίο Βασιλείου. Ο Ωορύφας κατέπλευσε από την Κωνσταντινούπολη προς αναχαίτιση των Σαρακηνών, αλλά όταν πληροφορήθηκε ότι ο εχθρικός στόλος θα βρισκόταν μάλλον μέσα στον πατραϊκό ή κορινθιακό κόλπο αποφάσισε να μην περιπλεύσει όλη την Πελοπόννησο και τον Καβομαλιά· αντίθετα, προσορμίστηκε στις Κεγχρεές / Κεχριές και διέταξε τους ναύτες να σύρουν δια ξηράς τα πλοία από το σαρωνικό στον κορινθιακό μέσω του Ισθμού της Κορίνθου, υπό την κάλυψη του νυκτερινού σκότους. Μ' αυτόν τον τρόπο μπόρεσε να επιτεθεί αιφνιδιαστικά στους Αγαρηνούς, που ήδη τον φοβούνταν από προηγούμενες νίκες του, να επιφέρει σύγχυση στις δυνάμεις τους και τελικά να τους κατατροπώσει, βυθίζοντας πολλά πλοία, μεταξύ αυτών και το πλοίο του ίδιου του Φωτίου, και λαμβάνοντας πλήθος αιχμαλώτων. Υπήρξε πολύ σκληρός απέναντι στους αιχμαλώτους, ιδιαίτερα, λέει ο Βίος Βασιλείου, σε όσους απ' αυτούς είχαν αρνηθεί το Θείο Βάπτισμα. Στο τέλος τους θανάτωσε όλους με φρικτά βασανιστήρια.

Έτσι ειρήνευσε σχετικά και προσωρινά, για κάποιες δεκαετίες, το Αιγαίο, μέχρι, το αργότερο, το 904 και την τότε Άλωση της Θεσσαλονίκης, την οποία μας περιέγραψε γλαφυρά στο χρονικό του ο Ιωάννης Καμινιάτης - ο οποίος Καμινιάτης, παρεμπιπτόντως, ρίχνει μεγάλο μερίδιο ευθύνης για την καταστροφή σε κάποιον σκλαβήνο ονόματι Μιχαήλ που είχε αναλάβει την υποχρέωση να συμβάλει στην άμυνα της πόλης με μια δύναμη ομοφύλων του τοξοτών. Αυτοί, όμως, όταν πλάκωσαν τα σκούρα λάκισαν και δεν εμφανίστηκαν καθόλου να κάνουν το καθήκον τους και να βοηθήσουν στην απώθηση των Αγαρηνών.

Αλλά, ναι, πάντως, μετά τα γεγονότα με τη συντριβή του Φωτίου κάπου στον κορινθιακό κόλπο οι κρήτες και οι κιλίκιοι φαίνεται πως ψιλοτρόμαξαν και ακολούθησε, μας λένε οι ιστορικοί, μια περίοδος σχετικής ηρεμίας στη θάλασσα, τουλάχιστον όσον αφορά κινδύνους προερχόμενους από το νότο και την ανατολή. Ο επόμενος καταδρομικός στόλος ήρθε από τη δύση - και εν προκειμένω εννοώ την αραβική δύση.

Κάπου εκεί, λοιπόν, γύρω στα 880, ο "αμερμουμνής της Αφρικής", δηλαδή ο Αγλαβίδης εμίρης της Τύνιδας και γύρω περιοχών, συγκέντρωσε ένα στόλο από "παμμεγέθεις ναυς, εξήκοντα τον αριθμόν" και τον έστειλε να κουρσέψει την ρωμαϊκή επικράτεια. "Αμερμουμνής", άκου πατέντα!

Εν πάση περιπτώσει, ο αφρικανικός στόλος έφτασε λεηλατώντας μέχρι Ζάκυνθο και Κεφαλλονιά. Ο βασιλέας Βασίλειος Α', όπως θα ανέμενε κανείς, έστειλε το "πλόιμον" - το στόλο - προς απόκρουσιν των εχθρών. Δρουγγάριος δεν ήταν πλέον ο Ωορύφας, αλλά ο Νάσαρ, κατά το Βίο Βασιλείου, ή Βασίλειος Νάσαρ, κατά τη σχολιάστρια της έκδοσης που έχω εγώ, με την οποία βλέπω ότι συμφωνεί και η wikipedia. Ο Νάσαρ, λοιπόν, κατέπλευσε στη Μεθώνη και ετοιμαζόταν να συνεχίσει για να ναυμαχήσει με τους Σαρακηνούς, όταν διαπίστωσε ότι είχε λιποτακτήσει σημαντικός αριθμός κωπηλατών, με αποτέλεσμα ο στόλος του να χάνει σε ταχύτητα και να μην μπορεί να πολεμήσει αποτελεσματικά. Έστειλε αγγελιοφόρο στην Κωνσταντινούπολη να αναφέρει το γεγονός· ο βασιλέας όταν πληροφορήθηκε τα καθέκαστα έκανε τα εξής. Πρώτα πρώτα, συνέλαβε και φυλάκισε τους λιποτάκτες, μας λέει ο Βίος Βασιλείου. Πώς το κατάφερε αυτό; Δύσκολο μου φαίνεται, εφόσον θα λιποτακτούσαν λίγοι λίγοι, σε τυχόν λιμάνια που θα έπιανε ο στόλος μεταξύ Κωνσταντινουπόλεως και Μεθώνης, και προφανώς θα κρύβονταν και θα εξαφανίζονταν. Ίσως ο Πορφυρογέννητος ευλογεί τα γένια του παππού του. Το κάνει ούτως ή άλλως σε πολλά σημεία· ίσως και τούτο δω είναι ένα από τα σημεία. Αλλά ας είναι.

Στη συνέχεια - και επειδή, λέει, ήθελε να επιβάλει την πειθαρχία στο στόλο χωρίς να χύσει αίμα ομοφύλων - δηλαδή των λιποτακτών που υποτίθεται ότι είχε συλλάβει - πήρε τριάντα ήδη καταδικασμένους θανατοποινίτες από τις φυλακές της Κωνσταντινούπολης, τους έκαψε τα γένια, τους άλλαξε γενικώς την όψη με τον έναν ή τον άλλο φρικτό τρόπο ώστε να μην αναγνωρίζονται, τους μαστίγωσε στον ιππόδρομο και τους διαπόμπευσε στην Πόλη, τάχα σαν να ήταν οι πρωτεργάτες μεταξύ των λιποτακτών που συνέλαβε. Στη συνέχεια τους έστειλε σιδηροδέσμιους στο στρατηγό του θέματος Πελοποννήσου, που εκείνο τον καιρό ήταν κάποιος Ιωάννης Κρητικός. Αυτός ο τελευταίος έστησε τριάντα φούρκες στην ίδια τη Μεθώνη και τους παλούκωσε. Επελέγη, δηλαδή, να θανατωθούν φρικτά στο χώρο ακριβώς που υποτίθεται ότι είχαν διαπράξει το έγκλημά τους - και, φαντάζομαι, στο χώρο που ήταν ακόμα αγκυροβολημένος ο υπόλοιπος στόλος, ώστε να κοπεί η όρεξη των υπολοίπων.

Μετά τι έγινε; Έγινε ότι ο υπόλοιπος στόλος όντως τρόμαξε απ' αυτό που είδε και "πάσαν αποθέμενος μαλακίαν τε και τρυφήν" όχι μόνο άρχισε να πειθαρχεί, αλλά προέτρεπε μάλιστα το δρουγγάριο να ξεκινήσει το γρηγορότερο για τη ναυμαχία.

Στη στρατιωτική νεοελληνική διάλεκτο θα λέγαμε δηλαδή κάτι σαν:

Ρε ποντικαράδες. Αφήστε, ρε κωλόψαρα, τις λιποταξίες και τις μαλακίες και τραβάτε κουπί, μην τα πάρω στο κρανίο και σας κάνω κοκορέτσι όλους, αρούρια.

Πριν αναχωρήσει, πάντως, ο Νάσαρ χρειάστηκε να αναπληρώσει τα πληρώματα που έχασε, ναυτολογώντας ντόπιους Πελοποννήσιους και Μαρδαΐτες, μας λέει ο Βίος Βασιλείου, και άνω τελεία εδώ.

Οι Μαρδαΐτες γενικά είναι (ήταν;) ένα αίνιγμα για τους ιστορικούς. Δεν έχω τίποτα παραπάνω να πω γι' αυτούς πέρα απ' όσα λέει το άρθρο στη wikipedia: λαός ορεσίβιος, αμφίβολης εθνικής προελεύσεως, ενδεχομένως και ανομοιογενής εθνικώς, κατοικούσε κάπου στο βάθος της Ανατολίας, με σημερινούς όρους κάπου στα σύνορα της Τουρκίας με τη Συρία. Χριστιανοί, πιστοί κάποιας από τις αρχαίες αιρέσεις, μονοφυσίτες ή κάτι τέτοιο, έπαιξαν το ρόλο τους στους αραβο-βυζαντινούς πολέμους συμμαχώντας κατά καιρούς με όποιον τους συνέφερε. Συναντώντας, πάντως, τη συγκεκριμένη αναφορά, εγώ παραξενεύτηκα. Τι δουλειά είχαν στην Πελοπόννησο; Κι αν οι διαθέσιμοι πελοποννήσιοι για κάποιο λόγο δεν έφταναν για να αναπληρώσουν τους λιποτάκτες του Νάσαρ, δε θα ήταν πιο απλό να επιστρατευθούν κωπηλάτες από κάποιο άλλο γειτονικό θέμα, π.χ. το Θέμα Ελλάδος ή το Θέμα Νικοπόλεως, παρά να κουβαληθούν από τα βάθη της Μικράς Ασίας;

Η διερώτηση δεν απαντάται από κάποιο σχόλιο στην έκδοση του Βίου Βασιλείου που έχω εγώ· απαντάται, όμως (ίσως; εν μέρει;), από τη wikipedia. Κατά την πρώτη βασιλεία του Ιουστινιανού Β', το 688, οι Μαρδαΐτες επιστρατεύτηκαν από την Κωνσταντινούπολη για να επιδράμουν εναντίον της Συρίας των Ομεϋαδών. Η στρατηγική αυτή κίνηση είχε επιτυχία, καθώς οι επιδρομές ανάγκασαν το Χαλιφάτο να υπογράψει ειρήνη με ευνοϊκούς για τη Βασιλεία οικονομικούς όρους. Σαν ανταμοιβή, ο βασιλέας πήρε δώδεκα χιλιάδες Μαρδαΐτες από τα βουνά τους και τους παραχώρησε καλύτερη γη στα νότια παράλια της Μικράς Ασίας, στην Ήπειρο και στην Πελοπόννησο, σε περιοχές, δηλαδή, απ' ότι φαίνεται, που εκείνο τον καιρό υπήρχε έλλειψη πληθυσμού και περίσσεια γης. Αν διακόσια χρόνια μετά, τον καιρό της εκστρατείας του Νάσαρ, ή και διακόσια πενήντα χρόνια μετά, τον καιρό της συγγραφής του Βίου Βασιλείου, οι εν λόγω πληθυσμοί αναγνωρίζονται ακόμα ως Μαρδαΐτες, αυτό είναι μάλλον εντυπωσιακό και μάλλον θα πρέπει να μας κάνει να υποθέσουμε ότι θα είχαν εγκατασταθεί σε συμπαγείς και αμιγείς κοινότητες, που δε θα έρχονταν συχνά σε επιγαμίες με ντόπιους, έλληνες ή σλάβους. Αυτά περί τούτων.

Ο Ιουστινιανός Β', πάντως, απαντάται συχνά όταν γίνονται αναφορές σε μετοικήσεις πληθυσμών και εποικισμούς. Τον είχα αναφέρει κι εγώ στην προηγούμενη ανάρτηση, λέγοντας ότι η δεύτερη γυναίκα του ήταν χαζάρισσα και ότι επανήλθε στο θρόνο για τη δεύτερη βασιλεία του με τη βοήθεια των Βουλγάρων του Τερβέλ. Ο Λέων Διάκονος στην Ιστορία του μας λέει ότι για να ανταμείψει τον Τερβέλ για τη βοήθειά του αυτή, ο Ιουστινιανός Β' επέτρεψε στους Βουλγάρους (τους "Μυσούς", άλλη πατέντα κι αυτή) να εγκατασταθούν νόμιμα και μαζικά εντεύθεν του Δουνάβεως, δηλαδή στα εδάφη που είναι ακόμα και σήμερα η Βουλγαρία. Δεν έχω ψάξει αν η πληροφορία αυτή επιβεβαιώνεται από αλλού και γίνεται αποδεκτή από τους ιστορικούς μας· στο βαθμό, πάντως, που είναι σωστή, ο συγκεκριμένος βασιλέας έβαλε κακό μπελά στο κεφάλι το δικό του και στα κεφάλια των διαδόχων του για αιώνες.

Ένα αντίστοιχο περιστατικό - με πιο κοσμογονικές συνέπειες - συναντούμε τρεις αιώνες νωρίτερα, γύρω στο 375, επί βασιλείας Ουάλη. "Τω καιρώ εκείνω" πέραν του Δουνάβεως κατοικούσαν Γότθοι, πολλοί απ' αυτούς εκχριστιανισμένοι και φοιδεράτοι - σύμμαχοι των Ρωμαίων. Κατά τη φράση που αποδίδεται στον Γκίμπον, "κληρονομικά πιστοί στη δυναστεία του Κωνσταντίνου", η οποία βέβαια είχε τελειώσει το 364. Οι Γότθοι, λοιπόν, βρέθηκαν πιεζόμενοι από τους επελαύνοντες Ούννους και ζήτησαν άδεια να περάσουν το Δούναβη και να εγκατασταθούν στα νότιά του. Η άδεια δόθηκε, με το σκεπτικό ότι ήταν φιλικός και ομόθρησκος πληθυσμός, με πολεμικές αρετές που θα μπορούσαν στο μέλλον να φανούν χρήσιμες. Απ' ότι φαίνεται, επισήμως δόθηκε άδεια για περιορισμένο αριθμό εποίκων, οι οποίοι επιπλέον θα αφοπλίζονταν στα σύνορα. Τα πράγματα, όμως, ξέφυγαν τελείως, καθώς ο ρωμαϊκός στρατός έλειπε στην Ανατολία, τα σύνορα κατά μήκος του Δουνάβεως τα κρατούσαν λίγοι λιμιτανέοι, ο αφοπλισμός των εποίκων δεν ήταν δυνατό να ελεγχθεί, ούτε και ο αριθμός τους. Μαζί με τους εκχριστιανισμένους Γότθους, πέρασαν και ακόμα παγανιστές Οστρογότθοι, πέρασαν και ομάδες Ούννων και τελικά βρέθηκε εντεύθεν του Δουνάβεως ένας στρατός διακοσίων χιλιάδων πεινασμένων και οπλισμένων βαρβάρων. Αυτή η εξέλιξη θεωρείται ότι πυροδότησε την αλληλουχία γεγονότων που οδήγησαν τελικά στην ίδια την πτώση της Δυτικής Αυτοκρατορίας.

Η Κωνσταντινούπολη γλύτωσε τότε από τους Γότθους, αλλά νομίζω παρόμοιο "λάθος" με τον Ουάλη έκανε και ο Ιουστινιανός Β' τριακόσια χρόνια αργότερα. Και μπορεί, βέβαια, τελικά ούτε στους Βουλγάρους να μην έπεσε η Κωνσταντινούπολη, είχε όμως ένα μόνιμο μέτωπο γεωγραφικώς πάρα πολύ κοντά της, μέτωπο που ανά τους αιώνες θα στοίχιζε πολύ σε αίμα και πόρους προκειμένου να ελεγχθεί. Φαντάζομαι θα το είχε ούτως ή άλλως το μέτωπο, αλλά μάλλον θα ήταν λιγότερο επικίνδυνο αν ήταν στο Δούναβη και όχι τόσο νοτιότερα, θα ήταν ίσως πιο εύκολο και λιγότερο κοστοβόρο να συγκρατηθεί.

Τα άλλα δύο μόνιμα κατά ξηράν μέτωπα ήταν το ένα στη Μικρά Ασία εναντίον των Περσών, των Αράβων, των Τούρκων και κατά καιρούς εναντίον διαφόρων άλλων μικροηγεμονιών, και το δεύτερο στην Ιταλία, μέχρι την οριστική απώλειά της. Και φυσικά υπήρχε και το κατά θάλασσαν μέτωπο, για το οποίο μιλούσα εδώ και στο οποίο επανέρχομαι!

Ο Βασίλειος Νάσαρ, λοιπόν, αφού αναπλήρωσε τις απώλειές του, οδήγησε τον πειθαρχημένο, πλέον, στόλο του εναντίον των αφρικανών. Επιτέθηκε αιφνιδιαστικά κατά τη διάρκεια της νύχτας και έκανε ευρεία χρήση του υγρού πυρός, κατακαίοντας πολλές από τις "παμμεγέθεις ναυς, εξήκοντα τον αριθμόν" και καταλαμβάνοντας άλλες. Αφού κατέστρεψε τον εχθρικό στόλο, πέρασε την Αδριατική και λεηλάτησε τα παράλια της Σικελίας και την Πάνορμο, που ήταν ήδη (με εξαίρεση κάποια κάστρα) σε αραβικά χέρια. Κατέλαβε δε, προφανώς με κάποιου είδους "ρεσάλτα", και πολλά εμπορικά και φορτηγά πλοία των Αγαρηνών, φορτωμένα κατά κόρον με ελαιόλαδο. Όταν αυτές οι κουρσεμένες ποσότητες ελαιολάδου διοχετεύθηκαν στις αγορές της Κωνσταντινούπολης, το αποτέλεσμα ήταν ότι η τιμή του προϊόντος "κράσαρε", έφτασε να πωλείται προς έναν οβολό το λίτρο!

Στη συνέχεια ο Νάσαρ πέρασε στην κυρίως Ιταλία, συνεργάστηκε με δύο ρωμαϊκές στρατιές ξηράς που ήδη επιχειρούσαν εκεί και συνέβαλε έτσι στην ανακατάληψη πλήθους οχυρών και στην αποκατάσταση της ρωμαϊκής κυριαρχίας στην Καλαβρία και στη "Λαγοβαρδία". Για τα επόμενα διακόσια περίπου χρόνια μέχρι την κάθοδο των Νορμανδών, και με εξαίρεση κάποια μεμονωμένα κάστρα εκατέρωθεν, το Στενό της Μεσσήνης θα αποτελέσει το φυσικό σύνορο ανάμεσα στις ρωμαϊκές και αραβικές κτήσεις στην Ιταλία. Κι εγώ αναρωτιέμαι γιατί δεν τα ξέρουμε καθόλου όλα αυτά!

Τηρουμένων των αναλογιών. Όλων των αναλογιών. Γεωγραφικών, γεωπολιτικών, τεχνολογικών, χρονολογικών, πλήθους πληροφοριών που έχουν φτάσει μέχρις εμάς, και όποιων άλλων αναλογιών (και δυσαναλογιών!) τηρουμένων, δεν ξέρω αν ο Νικήτας Ωορύφας και ο Βασίλειος Νάσαρ έκαναν πολύ λιγότερα από τον Τζων Χώκινς και το Χένρυ Μόργκαν, που έγινε μέχρι και ρούμι! Πού είναι ένας μάγκας να λανσάρει το ούζο Καπετάν Ωορύφας!

Ιδού και άλλο ένα περιστατικό, που ο Βίος Βασιλείου το εξιστορεί μετά τα ανδραγαθήματα του Νάσαρ, αλλά βλέπω ότι οι ιστορικοί το χρονολογούν λίγα χρόνια πριν, καθώς σχετίζεται σαφώς με την πολιορκία και άλωση των Συρακουσών, που έγινε το 877-78. Κάποια στιγμή πριν ξεκινήσει η εν λόγω πολιορκία, στην ανατολική Μεσόγειο άρχισαν να ετοιμάζουν καταδρομικό στόλο οι Σύριοι και οι Αιγύπτιοι, στα μέρη εκείνα όπου κυριαρχούσε τότε η βραχύβια δυναστεία των Τουλουνιδών. Επειδή όμως η φήμη του Ωορύφα και των επιτυχιών του αποτελούσε φόβητρο για τους Αγαρηνούς, πριν αποπλεύσουν έστειλαν κατασκόπους στην Κωνσταντινούπολη για να μάθουν το βαθμό ετοιμότητας του στόλου των Ρωμαίων. Το ίδιο, προφανώς, έκαναν ούτως ή άλλως και οι Ρωμαίοι· μ' αυτόν τον τρόπο πληροφορήθηκαν εγκαίρως για τις ετοιμασίες στην Αίγυπτο και τη Συρία. Έτσι πρόλαβαν να προετοιμάσουν και να επανδρώσουν και τα δικά τους πλοία. Το αποτέλεσμα ήταν ότι οι Άραβες προτίμησαν να ματαιώσουν τα σχέδιά τους και ο βασιλέας χρησιμοποίησε τα αδρανή πληρώματα των πλοίων για οικοδομικές δραστηριότητες, συγκεκριμένα για να χτίσει τη Νέα Εκκλησία, αφιερωμένη στο Σωτήρα, στους Ταξιάρχες και τον Προφήτη Ηλία.

Και κάπου εκεί, οι άλλοι Άραβες - οι Αγλαβίδες της Αφρικής του αμερμουμνή που έλεγα παραπάνω - αποφάσισαν να προχωρήσουν το project της κατάκτησης της Σικελίας - όπου ήδη πατούσαν γερά - και ξεκίνησαν την πολιορκία των Συρακουσών, της αρχαίας πρωτεύουσας του νησιού. Ο στόλος απέπλευσε, τότε, εσπευσμένα για να συνδράμει στην άμυνα της πόλης, με επικεφαλής κάποιον Αδριανό. Έπεσε, όμως, σε αντίθετο άνεμο και δεν προχώρησε πέρα από τη Μονεμβασία, όπου προσορμίστηκε στο λιμάνι του Γέρακα, δηλαδή εκεί:

Η σχολιάστρια της έκδοσής μου λέει ότι ο Γέρακας είναι το Γεράκι και εδώ μπορούν να λεχθούν κάποια πράγματα, αλλά ας λεχθούν αργότερα! Ο ίδιος ο Πορφυρογέννητος, πάλι, μας λέει ότι οι αντίθετοι άνεμοι συνεχίστηκαν και ο Αδριανός δε θέλησε να βιαστεί και να κινήσει το στόλο κόντρα στον άνεμο, να παραπλεύσει τον Καβομαλιά με μόνη τη δύναμη των κουπιών. Μαλέαν δε κάμψας, επιλάθου των οίκαδε, θα συμφωνούσε πιθανότατα ο Στράβων! Προτίμησε να περιμένει για ευνοϊκότερες καιρικές συνθήκες. Εν τω μεταξύ, όμως, οι Συρακούσες έπεσαν, οι κάτοικοί τους σφαγιάστηκαν ή εξανδραποδίστηκαν, οι ιεροί ναοί κατακάηκαν και η αρχαιότατη ελληνική παρουσία στην πόλη έσβησε. Κάποιες προσπάθειες ανακατάληψης έγιναν σε μεταγενέστερους αιώνες, με πιο αξιοσημείωτη την εκστρατεία του Γεωργίου Μανιάκη και του βαράγγου θρύλου Χάραλντ Χαρντράντα, αλλά οι όποιες επιτυχίες απεδείχθησαν χωρίς διάρκεια.

Ο Πορφυρογέννητος ρίχνει την ευθύνη για την αποτυχία στον Αδριανό και την απόφασή του να μην κωπηλατήσει με αντίθετο άνεμο, που λέει πως οφείλεται στη νωθρότητα του χαρακτήρα του και την έλλειψη ενεργητικότητας (δηλαδή στη μαλακία του, ε;). Ο Βίος Βασιλείου, όμως, σε πολλά σημεία θεωρείται ότι εξυπηρετεί σκοπούς "φιλομακεδονικής προπαγάνδας" - μια έκφραση που την σήμερον ημέρα ανάλογα με το ποιος τη λέει θα μπορούσε να σημαίνει περίπου έξι εκατομμύρια διαφορετικά πράγματα, αλλά ο νοήμων αναγνώστης ελπίζω ότι καταλαβαίνει τι εννοείται εν προκειμένω! Άλλες πηγές της εποχής θεωρούν υπεύθυνο τον ίδιο το βασιλέα, που καθυστέρησε, λένε, να στείλει το στόλο, γιατί ήθελε οι ναύτες να ολοκληρώσουν πρώτα τις οικοδομικές τους εργασίες! Διατυπώνεται, δηλαδή, η κατηγορία ότι ο Βασίλειος Α' ενδιαφέρθηκε περισσότερο να εκλαμπρύνει τη Βασιλεύουσα παρά να υπερασπιστεί την επικράτεια της Βασιλείας.

Τι έγινε μετά; Πώς έμαθε ο Αδριανός ότι οι Συρακούσες είχαν πέσει και δεν υπήρχε λόγος να συνεχίσει την αποστολή του; Εδώ αρχίζουν τα όργανα!

Εκεί κοντά στη Μονεμβασία, στο Έλος, κατοικούσε, λέει ο Πορφυρογέννητος, μια αγέλη δαιμόνων (!), την οποία τιμούσαν και λάτρευαν οι ντόπιοι ποιμένες! Οι δαίμονες πληροφορήθηκαν πρώτοι την πτώση των Συρακουσών, χάρηκαν γι' αυτήν και είπαν τα νέα στους βοσκούς. Αυτοί με τη σειρά τους τα μετέφεραν στους ναύτες του Αδριανού και έτσι έφτασε η είδηση και στα αυτιά του ναυάρχου. Ο ίδιος δυσπιστούσε και θέλησε να ρωτήσει ο ίδιος τους δαίμονες. Πήγε, λοιπόν, με τους βοσκούς στο Έλος, ρώτησε και άκουσε τα ίδια. Συνέχισε να δυσπιστεί, γιατί ως πιστός χριστιανός ήξερε ότι δεν έπρεπε να δίνει βάση σε προφητείες δαιμόνων. Σωστό αυτό, λέει ο Πορφυρογέννητος, πλην όμως αυτό εδώ δεν ήταν προφητεία, αλλά είδηση τετελεσμένου γεγονότος! Και εξάλλου, συμπληρώνει, οι δαίμονες είναι μικροί και κινούνται γρήγορα, επομένως μαθαίνουν και μεταφέρουν τα νέα του κόσμου πριν τους ανθρώπους!

Δέκα μέρες μετά το περιστατικό, έφτασαν στο Γέρακα κάποιοι Μαρδαΐτες της Πελοποννήσου (νάτοι πάλι αυτοί οι περίεργοι τύποι!), οι οποίοι είχαν καταφέρει να διαφύγουν από τη σφαγή που ακολούθησε την άλωση των Συρακουσών και επιβεβαίωσαν τα καθέκαστα. Ο Αδριανός πλέον το πίστεψε, πήρε το στόλο και επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη. Κατέφυγε ικέτης στην Αγιά Σοφιά για να μην τιμωρηθεί για την αποτυχία του και ο Πορφυρογέννητος μας λέει ότι τιμωρήθηκε μεν, επιεικώς δε (χάρη στη μεγαλοψυχία του βασιλέα και λοιπά γλοιωδώς επαινετικά). Κι εγώ λέω μήπως αυτό μας δείχνει ότι κι ο ίδιος ο Βασίλειος καταλάβαινε ότι για την αποτυχία δεν έφταιγε η μαλακία του Αδριανού αλλά η... δική του!

Ας τα δούμε αυτά τα μέρη σε ένα σύγχρονο χάρτη.

Η αναφορά στη Μονεμβασία μου έκανε μια κάποια εντύπωση. Είχα την αίσθηση ότι η οχυρωμένη καστροπολιτεία χτίστηκε ίσως εκεί τον καιρό που γράφει ο Πορφυρογέννητος - μέσα του 10ου αιώνα - παρότι φυσικά η ονομασία του βράχου μπορεί κάλλιστα να προϋπήρχε. Δεν είναι σαφές στο κείμενο αν ο συγγραφέας αναφέρεται σε σημαντική πολιτεία της περιοχής ή σε ένα γεωγραφικό χαρακτηριστικό σημείο. Νομίζω πως η ακμή της αρχίζει όχι νωρίτερα από τον 11ο αιώνα, αλλά φαίνεται όμως ότι σποραδικές αναφορές απαντώνται και νωρίτερα. Υπάρχει και το Χρονικό της Μονεμβασίας, το οποίο δεν ξέρω αν γράφτηκε μ' αυτό το όνομα, και επιπλέον δεν γνωρίζουμε ούτε από ποιον γράφτηκε, ούτε πότε γράφτηκε, και είναι και αμφισβητούμενης αξιοπιστίας! Σαφέστατα πράγματα, δηλαδή!

Συχνά ο πιο πρόσφορος τρόπος για να εντοπίσει κανείς αν εκείνο τον καιρό υπήρχε κάπου οργανωμένη χριστιανική πολιτεία είναι να δει τους καταλόγους των επισκόπων που συμμετείχαν στις Οικουμενικές Συνόδους. Από μνήμης και χωρίς να το έχω ψάξει ο ίδιος, θυμάμαι να λέγεται ότι δύο λακωνικές επισκοπές απαντώνται σε τέτοιους καταλόγους: της Λακεδαίμονος και του Έλους. Περί Έλους παρακάτω! Περί Λακεδαίμονος: είναι απλώς η Σπάρτη, μόνο που μια θεωρία λέει ότι η Μονεμβασία ιδρύθηκε από Σπαρτιάτες φυγάδες βαρβαρικών επιδρομών, οι οποίοι πήραν μαζί τον επίσκοπό τους, χωρίς όμως η επισκοπή να αλλάξει τίτλο! Σύμφωνα, δηλαδή, μ' αυτή τη θεωρία, επρόκειτο, από κάποιο σημείο και μετά, για την επισκοπή Λακεδαίμονος, με έδρα τη Μονεμβασία. Βγάλε άκρη με τις διάφορες θεωρίες!

Αυτό που ταιριάζει μια χαρά με τη σημερινή γεωγραφική και γεωλογική εικόνα της περιοχής είναι η αναφορά στο λιμάνι του Γέρακα. Είναι κάπου δέκα χιλιόμετρα βόρεια από τη Μονεμβασία και είναι πολύ λογικό να προσορμίστηκε εκεί ο στόλος του Αδριανού, γιατί στα βράχια της Μονεμβασίας δεν υπάρχει καμία δυνατότητα να προσορμιστεί κανένας στόλος! Στο Γέρακα έπιανε λιμάνι (ή μήπως κατέβαζε βάρκα;) μέχρι και τον 20ο αιώνα το πλοίο που συνέδεε ακτοπλοϊκά τη Νεάπολη με τον Πειραιά, ώσπου οι χερσαίοι δρόμοι βελτιώθηκαν, η ακτοπλοϊκή σύνδεση καταργήθηκε ως οικονομικώς ασύμφορη και εγώ έχασα ένα θαλασσινό ταξιδάκι που μικρόν με ευχαριστούσε.

Το Γεράκι, πάλι, είναι άλλος οικισμός, ηπειρωτικός, στους δυτικούς πρόποδες του Πάρνωνα. Την εποχή της φραγκοκρατίας υπήρξε έδρα βαρονίας. Φαίνεται πως και το κάστρο της περιοχής χτίστηκε εξ' αρχής από τους Φράγκους. Θυμάμαι να επισκεπτόμαστε οικογενειακώς το Γεράκι πριν πολλά χρόνια, αλλά δεν έχω συγκρατήσει εικόνες. Θυμάμαι ότι υπήρχε ένας εμφανώς παμπάλαιος ναός τον οποίο θέλαμε να δούμε και ψάχναμε σε όλο το χωριό να βρούμε τον παππού που είχε το κλειδί! Και ο πατέρας μου θυμάται ότι το εσωτερικό του ναού έμοιαζε σαφώς με φράγκικο ναό, π.χ. δεν είχε τέμπλο. Πάντως το κάστρο θα ήταν γερό και σημαντικό, όπως προκύπτει από την παρακάτω ιστορία.

Είμαστε στο 1259 και ίσως έχει αρχίσει να αχνοφαίνεται ότι το Λατινικό Ιμπέριο (ο όρος κατοχυρώνεται σε μένα!) δεν θα μπορέσει να καλύψει το κενό εξουσίας που δημιούργησε η πτώση της Βασιλείας του 1204. Ο "πατήρ πάντων" πόλεμος όλων εναντίον όλων που έλεγα κι εδώ λαμβάνει κυρίαρχη θέση στο προσκήνιο του ιστορικού γίγνεσθαι της ανατολικής Μεσογείου, μέχρι, διακόσια χρόνια αργότερα και με την επικράτηση των Οθωμανών, να δείξει "τους μεν θεούς, τους δε ανθρώπους" και να ποιήσει "τους μεν δούλους, τους δε ελευθέρους". Και το Δράκουλα δράκουλα. Αλλά ακόμα είμαστε στην αρχή του παραμυθιού και δεν υπάρχουν Οθωμανοί ούτε δράκουλας· υπάρχει, όμως, το Πριγκιπάτο της Αχαΐας και ο ηγεμόνας του Γουλιέλμος Β' Βιλλεαρδουίνος, ο οποίος μόλις έχει νυμφευθεί την Άννα Κομνηνή Δούκαινα, κόρη του Δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β' Κομνηνού Δούκα, συνάπτοντας έτσι μια συμμαχία εναντίον του απειλητικώς επεκτεινομένου κράτους της Νικαίας. Στη συμμαχία χώθηκε και ο Μανφρέδος, ο τελευταίος γερμανός ρήγας της Σικελίας και προκάτοχος του Καρόλου του Ανδεγαυού που έλεγα πριν μερικά χρόνια.

Η τριπλή συμμαχία θα αναμετρηθεί με τη Νίκαια στη Μάχη της Πελαγονίας, κάπου κοντά στην σημερινή Καστοριά, και θα ηττηθεί αποφασιστικά. Ο Γουλιέλμος θα αιχμαλωτισθεί και θα παραμείνει κρατούμενος για τρία χρόνια. Εν τω μεταξύ, η Κωνσταντινούπολη ανακαταλαμβάνεται και το Λατινικό Ιμπέριο καταλύεται. Ως λύτρα για την ελευθερία του, ο Γουλιέλμος θα παραχωρήσει στην ανασυσταθείσα Βασιλεία του (σφετεριστή) Μιχαήλ Η' Παλαιολόγου τρία ή τέσσερα κάστρα της Πελοποννήσου. Τρία ή τέσσερα, ανάλογα ποιον διαβάζεις!

Για τα τρία δεν υπάρχει διχογνωμία: είναι ο Μυστράς, η Μονεμβασία και η Μαΐνη, και για την τελευταία δεν είμαστε καν βέβαιοι με ποια ακριβώς χαλάσματα της Δυτικής Μάνης θα πρέπει να ταυτοποιηθεί. Αν υπήρχε τέταρτο κάστρο στη συμφωνία, αυτό ήταν το Γεράκι. Αυτή είναι λοιπόν η θέση του, ήταν το τέταρτο σημαντικότερο κάστρο της περιοχής, όποια σημασία κι αν έχει αυτό στη γενικότερη ροή των γεγονότων!

Και το Έλος, που η παραλία του βρίσκεται στο μυχό του Λακωνικού Κόλπου και που τον 9ο αιώνα το κατοικούσαν δαίμονες και βοσκοί που τους λάτρευαν! Όπως είπα και παραπάνω, έχω την εντύπωση ότι σε προγενέστερους χρόνους αναφέρεται ως έδρα επισκοπής, πράγμα που σημαίνει ότι θα ήταν οικισμός με σημαντικό χριστιανικό πληθυσμό. Ο δε Πορφυρογέννητος, πέραν των περί δαιμόνων και ποιμένων που γράφει στο Βίο Βασιλείου, το αναφέρει και Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν, όπου το ονομάζει σαφώς περιοχή εγκαταστάσεως σλαβικού πληθυσμού. Οι δύο αυτές πληροφορίες συνδυαζόμενες κάνουν τους ιστορικούς να πιθανολογήσουν ευλόγως ότι οι βόσκοι ήταν σλάβοι και ακόμα ειδωλολάτρες, οι δε επιχώριοι δαίμονες θα ήταν οι θεοί του σλαβικού πανθέου! Άρα λοιπόν, ο αξιοσημείωτος χριστιανικός οικισμός του Έλους θα καταστράφηκε ίσως κατά τις σλαβικές επιδρομές και εγκαταστάσεις στα τέλη του 6ου αιώνα και στη συνέχεια θα επικράτησαν στην περιοχή σλαβικές φυλές μέχρι τουλάχιστον τον 9ο αιώνα. Όταν η περιοχή επανεκχριστιανίστηκε και επανεξελληνίστηκε είτε με αφομοίωση των σλάβων, είτε με μετοικήσεις από άλλου, είτε με συνδυασμό των δύο, το Έλος δεν θα ήκμασε ξανά, καθώς οι κάτοικοι θα προτίμησαν άλλα (ημι)αστικά κέντρα της περιοχής. Έτσι και η σχετική επισκοπή δεν ξαναεμφανίζεται παρά μόνο ως "πάλαι ποτέ διαλάμψασα". Κάτι τέτοιο περίπου λέω να υποθέσουμε περί τούτων.

Η πτώση των Συρακουσών, πάντως, δε φαίνεται να προξένησε και κανέναν πολιτικό σεισμό στην Κωνσταντινούπολη, όπως, για παράδειγμα, θα προξενήσει η Άλωση της Θεσσαλονίκης του 1185. Ίσως επειδή σύντομα ακολούθησε η επανάκτηση της ηπειρωτικής Κάτω Ιταλίας που αναφέρθηκε παραπάνω, ή ίσως πάλι απλώς η αρχαία κορινθιακή αποικία να είχε χάσει την πολιτική και οικονομική της σημασία. Σε προηγούμενους αιώνες, πάντως, θα πρέπει να της αποδώσουμε μεγαλύτερη αξία. Μεταφέρω από μνήμης μια ιστορία που έχω συναντήσει, χωρίς να μπορώ να την επιβεβαιώσω ή να θυμάμαι την πηγή. Ο Μαυρίκιος, συγγραφέας του πολύτιμου Στρατηγικού, είχε καταστρώσει σχέδια να μεταφέρει την πρωτεύουσα της Βασιλείας από την Κωνσταντινούπολη, of all places στις Συρακούσες - ίσως θορυβημένος από τις σλαβικές και αβαρικές μετακινήσεις προς τα Βαλκάνια και την Ελλάδα που ξεκίνησαν επί των ημερών του. Η αριστοκρατία του Βυζαντίου, όμως, δε θέλησε να χάσει τα προνόμια που είχε ως αριστοκρατία της πρωτεύουσας και μηχανορράφησε την εξόντωσή του.

Δεν ξέρω πόση αλήθεια υπάρχει σ' αυτή τη θεωρία που βρίσκω μόνο βαθιά μέσα στη μνήμη μου, αλλά ο Μαυρίκιος πράγματι ανατράπηκε από το στρατό και εκτελέστηκε, όπως και όλοι του οι γιοι. Τον διαδέχτηκε ο μέχρι τότε άσημος και ταπεινών καταβολών εκατόνταρχος Φωκάς, για τον οποίο πάλι η ιστορία που βρίσκω στη μνήμη μου έχει ως εξής. Ήτανε μπέκρο. Σούρας, λιάρδας και λιωμίδι. Κάποια φορά είχε συγκεντρωθεί ο λαός της Πόλης στο ιπποδρόμιο και περίμενε την άφιξη του βασιλέα για να κηρύξει την έναρξη των αγώνων. Ο Φωκάς τα κοπάναγε στο παλάτι και δεν εμφανιζόταν. Περνούσαν ώρες, ο λαός δυσανασχετούσε, ο βασιλέας δεν ερχόταν. Κάποια στιγμή βγήκε στον εξώστη του, αλλά δε μπορούσε ούτε να σταθεί όρθιος από τη ντίρλα. Ο λαός αγανάκτησε και άρχισε να φωνάζει υβριστικά συνθήματα, σε νεοελληνική απόδοση: "Φωκά, μπινέ, ...βουτυρομπεμπέ!". Κι επειδή τότε δεν υπήρχαν ούτε στρουμφάκια, ούτε κρότου - λάμψης, ούτε χημικά, ούτε πλαστικές σφαίρες, ούτε τίποτα, επενέβη ο στρατός και το αποτέλεσμα ήταν αρκετές χιλιάδες σφαγμένοι στον ιππόδρομο.

Στις Συρακούσες πάντως μετέφερε πράγματι de facto την πρωτεύουσά του ένας μεταγενέστερος, ο Κώνστας Β', καθότι φαίνεται πως είχε γίνει ιδιαίτερα μισητός από το λαό της Κωνσταντινούπολης και φοβόταν να παραμείνει εκεί. Βασίλεψε συνολικά 27 χρόνια (641-668), μάλλον πολλά για την εποχή, εκ των οποίων τα πέντε τελευταία από τις Συρακούσες. Παρ' όλη τη διαφυγή του, πάντως, δε γλύτωσε ούτε αυτός το βίαιο θάνατο. Δολοφονήθηκε στο μπάνιο του. Το σχετικό άρθρο στη wikipedia έχει όμως έναν ενδιαφέροντα χάρτη που αξίζει να τον κλέψω για να δούμε μερικά πράγματα.

Πρόκειται για την πολιτική εικόνα της Μεσογείου το 650. Κατ' αρχήν, ας μη φρικάρουμε τόσο πολύ απ' όλο αυτό το άσπρο στα Βαλκάνια και στην Ελλάδα. Ας μην αρχίσουμε να φωνάζουμε για ανθέλληνες και τέτοια!

Είναι απολύτως δεδομένο ότι από τα τέλη του 6ου αιώνα και εξής σημειώνεται σημαντική μετακίνηση σλαβικών (και αβαρικών, λένε) πληθυσμών προς τα νότια. Είναι αποδεκτό ότι η μετακίνηση αυτή είχε ως αποτέλεσμα να χαθεί de facto η δυνατότητα της Κωνσταντινούπολης να ασκήσει κρατικό έλεγχο σε κάποιες περιοχές. Δεν μαρτυρείται κάποια άλλη κρατική οντότητα που να ιδρύθηκε στη θέση της, εξ' ου και όλο αυτό το άσπρο στο χάρτη χωρίς κανένα όνομα κράτους ή φυλής. Επρόκειτο για πεινασμένους ανθρώπους χωρίς ουσιαστική πολιτική οργάνωση. Επιπλέον: είναι αδύνατον να γνωρίζουμε ακριβώς ποιες ήταν αυτές οι περιοχές ώστε να χρωματίσουμε σωστά το χάρτη. Νομίζω πως ο ζωγράφος που τον έφτιαξε ακολούθησε την αμφισβητούμενη εικόνα που δίνει το Χρονικό της Μονεμβασίας. Μαρτυρούνται, επίσης, αρκετές περιπτώσεις εποικισμών και μεταφορών πληθυσμών ένθεν κακείθεν από μεταγενέστερους βασιλείς με σκοπό τον επανεκχριστιανισμό, επανεξελληνισμό και επανεκπολιτισμό των εδαφών τους, και επομένως την επαναφορά στον πολιτικό έλεγχο της Κωνσταντινούπολης.

Θα προσέθετα μια δική μου, αυθαίρετη, σκέψη. Ακριβώς επειδή μιλάμε για πεινασμένους πληθυσμούς χωρίς σπουδαία οργάνωση, μάλλον να υποθέσουμε ότι δε θά 'ταν και τσακάλια στην υπονόμευση κάστρων και στον πολιορκητικό πόλεμο. Αν λοιπόν άλωσαν και εγκαταστάθηκαν σε χωριά, βουνά, χωράφια, βοσκοτόπια και ενδοχώρα, δύσκολο να δεχτούμε ότι άλωσαν οχυρωμένες και σημαντικές πόλεις. Θα υπήρχαν άλλωστε συγκεκριμένες μαρτυρίες. Πώς λεγόταν ο αρχηγός των πολιορκητών, ποιος στρατηγός εστάλη να τον αντιμετωπίσει. Σε όλα τα σημαντικά πολεμικά γεγονότα έχουμε πηγές που μας τα λένε αυτά. Εγώ λοιπόν λέω ότι αν το Έλος καταστράφηκε, το Δυρράχιο, η Νικόπολις, η Ναύπακτος, η Πάτρα και άλλες θα γλύτωσαν.

Μη λέω περισσότερα επ' αυτών γιατί δεν είναι αυτός ο λόγος που έκλεψα το χάρτη· το περί Σκλαβήνων άρθρο στη wikipedia τα λέει καλά και αναφέρει και τις σχετικές συζητήσεις που γίνονται από τους ειδικούς και καλά κάνουν και γίνονται. Σε τελική ανάλυση, η προγιαγιά μου η Λευτέραινα τις Κροκεές τις έλεγε Λεβέτσοβα, ε και τι θα πει αυτό; Ότι ήταν λανθάνουσα σλάβα; Εδώ γελάνε κι οι σπάροι.

Δυο άλλα πράγματα ήθελα εγώ να επισημάνω στο χάρτη. Πρώτα πρώτα, αν δούμε την περιοχή της Αφρικής νότια από τη Σικελία, εκεί που αναγράφεται η Καρχηδόνα. Είναι η Εξαρχία της Αφρικής, που δημιουργήθηκε ως διοικητική οντότητα επί Μαυρικίου στα εδάφη που είχαν ανακαταληφθεί επί Ιουστινιανού Α'. Κράτησε μέχρι το 698, με περιπέτειες πολιτικής και θρησκευτικής φύσεως, ανταρσίες, πολέμους και δεν ξέρω τι άλλο. Έπεσε, βεβαίως, στους Ομεϋάδες άραβες. Κατά τα γεγονότα του 9ου αιώνα από τα οποία ξεκίνησε αυτή η ανάρτηση, αυτή η έκταση ήταν στο περίπου το Εμιράτο της Αφρικής, τα κέντρο δηλαδή της εξουσίας εκείνου του "αμερμουμνή".

Το άλλο και σημαντικότερο. Ίσως μπορέσουμε να μπούμε στο μυαλό του Ιουστινιανού Β' και να καταλάβουμε πώς το σκέφτηκε και εγκατέστησε τους Βουλγάρους νότια του Δούναβη. Αν δεχτούμε ότι ο χάρτης ορθώς είναι "άσπρος" στην περιοχή της σημερινής Βουλγαρίας, πλην των παραλίων. Δηλαδή αν δεχτούμε ότι σ' εκείνες τις περιοχές πράγματι είχαμε πολιτισμική κατάρρευση λόγω σλαβικών εγκαταστάσεων και αδυναμία της Κωνσταντινούπολης να ασκήσει πολιτικό έλεγχο. Μπορούμε να το δεχτούμε αυτό για τη συγκεκριμένη περιοχή χωρίς να μας πουν ανθέλληνες, σωστά;! Έχει λοιπόν ο βασιλέας να κάνει με ένα λαό που κατοικεί βορείως του Δουνάβεως, βαρβαρικό και ειδωλολατρικό, ναι, αλλά μόλις τον έχει βοηθήσει να ανακτήσει το θρόνο του, επομένως μπορεί να τον θεωρεί φιλικό - και στο κάτω κάτω αλλέως πώς βαρβαρικό και αλλέως πώς ειδωλολατρικό από το λαό που του έχει αλλάξει τα φώτα νοτίως του Δουνάβεως. Με άλλη γλώσσα και άλλη θρησκεία, αλλά και με κάποια πολιτική οργάνωση, τουλάχιστον είχαν το Χάνο τους οι Βούλγαροι, που μπορούσες να κάνεις και κάποια διπλωματία.

Σκέφτεται, λοιπόν, να εγκαταστήσει θεωρούμενους φιλικούς και λίγο πολιτισμένους βαρβάρους ανάμεσα σε άλλους εχθρικούς και καθόλου πολιτισμένους βαρβάρους, με σκοπό να καταστήσει την περιοχή φιλική και σιγά σιγά ελεγχόμενη. Δεν το λες και παράλογο, άσχετα τι έφερε στη συνέχεια και στους επόμενους αιώνες, αλλά όσο το σκέφτομαι τόσο περισσότερο νομίζω ότι το λες ανάλογο με την πολιτική του Ουάλη με τους Γότθους. Και στο κάτω κάτω, πέρα από το αίμα που χύθηκε εκατέρωθεν, ας λάβουμε υπόψη μας ότι υπήρξαν και περιπτώσεις που οι Βούλγαροι πολέμησαν ως σύμμαχοι των Ρωμαίων και συνέβαλαν τα μέγιστα σε πολεμικές επιτυχίες. Εμβληματική η συμβολή τους στην απόκρουση των Αράβων κατά την πολιορκία της Κωνσταντινουπόλεως του 717-18, που οι ιστορικοί τη θεωρούν κεφαλαιώδους σημασίας για την ανακοπή της αρχικής επεκτατικής ορμής των Σαρακηνών. Μα και οι Γότθοι δεν είχαν βοηθήσει πλείστες όσες φορές στρατιωτικά την παλιά Ρώμη;!

Το συμπέρασμα που βγαίνει απ' όλα αυτά είναι ότι οι πρωτογενείς πηγές κάνουν καλό! Το δεύτερο συμπέρασμα που βγαίνει απ' όλα αυτά είναι ότι οι πρωτογενείς πηγές κάνουν πολύ καλό! Και το τρίτο συμπέρασμα που βγαίνει απ' όλα αυτά είναι ότι οι πρωτογενείς πηγές κάνουν πάρα πολύ καλό! Πλείστα όσα μικροπεριστατικά, ευτράπελα, κωμικά, αλλόκοτα, εξωφρενικά, που δεν υπάρχει περίπτωση να φτάσουν μέχρι τις σελίδες κανονικών βιβλίων ιστορίας. Ακόμα οι εκφράσεις, η χρήση της γλώσσας.

Έχω πολλά και διάφορα τέτοια, που μπορούν να γεμίσουν και άλλες μακροσκελείς αναρτήσεις, αλλά πρέπει πρώτα να αποθέσω πάσαν μαλακίαν και τρυφήν για να καταφέρω να τα γράψω! Είναι και καλοκαίρι ακόμα κι εγώ είμαι στη θάλασσα, κατ' εξοχήν περίοδος μαλακίας τε και τρυφής, δύσκολα τα πράματα. Άμα έχεις και το μπαρμπα-Γιερόσκα να λέει στον Αλιένιν ότι:

Παράτα τους λοιπόν, για το Θεό! Παράτα τους! Σε πείραξαν; Παράτα τους! Τύφλα νάχουν! Τι κάθεσαι και γράφεις, γράφεις;! Τι βγαίνει απ' αυτό;

Άντε να γράψεις μετά!

Αλλά να μην έχω παράπονο, ούτε εγώ από τον εαυτό μου ούτε εσείς οι δύο που με διαβάζετε, πρώτη φορά στα χρονικά κατάφερα να μπλογκάρω από εδώ κάτω!

Ένα σύντομο υψίφως για το τέλος: ο Πορφυρογέννητος σε κάποιο σημείο λέει για κάποιον που ματαιοπονούσε ότι σμήχειν εώκει Αιθίοπα. Έμοιαζε σα να καθάριζε Αιθίοπα! Και κάπου αλλού, θέλοντας να πει ότι κάποιοι δεν άλλαζαν γνώμη: ως Αιθίοπες έμειναν αμετάβλητοι!

Τι θα πουν αυτά; Θα πουν ότι τον αράπη κι αν τον πλένεις το σαπούνι σου χαλάς!

And on that note, προσήκει να κλείσω με ένα λαϊκό άσμα.