Britannia Romana

Στα 43 μ.Χ., επί αυτοκρατορίας Καίσαρος Κλαυδίου, τέσσερις ρωμαϊκές λεγεώνες υπό την ηγεσία του στρατηγού Πλαύτιου επιβιβάζονται σε αρκετές εκατοντάδες γαλέρες στη βόρεια ακτή της σημερινής Γαλλίας, για να αποβιβαστούν λίγο αργότερα μάλλον κάπου στη σημερινή κομητεία του Κεντ της Αγγλίας, να δημιουργήσουν - παραδόξως ανενόχλητοι - προγεφύρωμα, και να προχωρήσουν κατά τους υπόλοιπους μήνες και χρόνια στην μετατροπή της σημερινής Αγγλίας και Ουαλίας σε ρωμαϊκή κτήση.

Πραγματοποιείται, έτσι, επί Κλαυδίου, αυτό που δεν κατέστη δυνατό να πραγματοποιηθεί εκατό χρόνια νωρίτερα επί Καίσαρος Ιουλίου, παρά τα περί του αντιθέτου που μάς έλεγε παλιά ο μεγάλος Ρενέ Γκοσινύ.

Οι Βρεταννοί ήταν πληθυσμοί κελτικοί, άγριοι και πολεμοχαρείς, χωρίς κεντρική διοίκηση και με τις σκόρπιες φυλές αενάως να πολεμούν μεταξύ τους. Οι Ρωμαίοι συναντούν αντίσταση από κάποιους, λυσσώδη αντίσταση από άλλους, και ακόμα εθελούσια υποταγή από κάποιους τρίτους.

Ενδιαφέρον ιδιαίτερο παρουσιάζει η φυλή των Iceni που κατοικούσε περίπου στην σημερινή κομητεία του Νόρφολκ. Βασιλιάς τους ο Πρασουτάγος, ο οποίος συμμαχεί με τους Ρωμαίους και διατηρεί το θρόνο του και μια κάποια αυτονομία για την πολιτική οντότητα που συγκροτούσε η φυλή του. Θα λέγαμε, δηλαδή, με τη σημερινή ορολογία, ότι κατέστησε τη φυλή του ρωμαϊκό προτεκτοράτο. Πιο συγκεκριμένα, φαίνεται πως και αλλού παλαιόθεν οι Ρωμαίοι είχαν εφαρμόσει μια τακτική που θα την έλεγα αυτοσχεδιάζοντας και νεολογίζοντας "προτεκτοράτο μιας γεννιάς". Η τακτική συνίστατο στο να συνάπτουν μια τέτοιου είδους συμμαχία με διαθέσιμους ντόπιους μικρο-ηγεμόνες, και να τους καταφέρνουν να αποδώσουν με διαθήκη, κρυφή ή φανερή, μετά το θάνατό τους το κράτος τους κατευθείαν στη Ρώμη.

Κάτι τέτοιο πέτυχαν και με τον Πρασουτάγο. Αν ήταν εγγράματος και καταλάβαινε τι υπέγραφε, δεν θα έπαιρνα όρκο. Πάντως η διαθήκη που παρουσιάστηκε μετά το θάνατό του το 60 ή 61 μ.Χ. μοίραζε το βασίλειό του ανάμεσα στις δύο κόρες του και τον ρωμαίο αυτοκράτορα, που ήταν πλέον από το 54 μ.Χ. ο θεοπάλαβος ο Νέρων που είχε διαδεχθεί τον Κλαύδιο.

Αναφέρεται και ένα άλλο πολύ ενδιαφέρον στοιχείο. Από τη στιγμή που δέχθηκε τη ρωμαϊκή προστασία, ο Πρασουτάγος έζησε μια πολύ άνετη και πολυτελή για την εποχή ζωή, χρηματοδοτούμενος από δάνεια ρωμαίων "επενδυτών". Όταν πέθανε, οι άνθρωποι αυτοί απαίτησαν τα χρήματά τους πίσω! Ούτε λόγος για αστείο βέβαια ότι θα μπορούσαν οι Iceni να τα αποπληρώσουν, άλλωστε δε νομίζω ότι έμαθαν και ποτέ γι' αυτά. Θα λέγαμε, λοιπόν, "κήρυξαν στάση πληρωμών" και "προέκυψε πιστωτικό γεγονός"!

Στα δύο αυτά στοιχεία, λοιπόν, δηλαδή στη διαθήκη και στα χρέη, φαίνεται ότι στηρίχτηκαν οι Ρωμαίοι και απαίτησαν την πλήρη υποδούλωση της φυλής στην εξουσία της Ρώμης. Η χήρα του βάρβαρου βασιλιά, η θρυλική Μπούντικα, που είχε αναλάβει εν τω μεταξύ ρόλο βασίλισσας, δεν δέχτηκε να πειθαρχήσει. Για να δείξουν ποιος κάνει κουμάντο, οι πολιτισμένοι οι Ρωμαίοι την έπιασαν και την έλιωσαν στο μαστίγωμα, ενώ μπροστά στα μάτια της βίασαν ομαδικά τις δύο κόρες της.

Στη συνέχεια, όμως, η βασίλισσα σηκώνεται όρθια, ξεσηκώνει το λαό της σε εξέγερση, καταφέρνει να ενώσει με τις δυνάμεις της και άλλες γειτονικές φυλές. Επικεφαλής ίσως άνω των εκατό χιλιάδων Κελτών και εκμεταλλευόμενη την συγκυριακή απουσία ισχυρού ρωμαϊκού στρατού από την ανατολική Αγγλία, εκδικείται κατακαίοντας και καταστρέφοντας ολοσχερώς τις τρεις πρώιμες ρωμαϊκές coloniae της περιοχής, το Camulodunum, το Londinium και το Verulamium, σφάζοντας, στην πορεία, και αρκετές δεκάδες χιλιάδων ρωμαίων πολιτών και συγκατοικούντων - συνεργαζόμενων ντόπιων κελτών. Φυσικά, μ' αυτό τον τρόπο μπαίνει και ένα πρώτο - προσωρινό, αποδείχτηκε - τέλος στην ανάπτυξη του Londinium, που ήδη από τις πρώτες δεκαετίες της ζωής του είχε αρχίσει να αναδεικνύει την αξία του ως οικονομικό - εμπορικό - ανταλλακτικό κέντρο, προς όφελος τόσο της ξενόφερτης ελίτ όσο και των ντόπιων παραγωγών - όσων από αυτούς τελοσπάντων δεν είχαν μεταβληθεί σε σκλάβους.

Όταν, όμως, ο ρωμαϊκός στρατός επέστρεψε από τις επιχειρήσεις του στην Ουαλία, τα πράγματα άλλαξαν. Οι Κέλτες αναγκάστηκαν ή επέλεξαν να δώσουν μάχη με "στημένους" στρατούς, στην οποία κατατροπώθηκαν. Διαβάζοντας τα αριθμητικά στοιχεία, θα σχολίαζα ότι η ήττα αυτή μπορεί να θεωρηθεί το απόλυτο φιάσκο για τους Κέλτες. Συνήθως όταν διάβαζουμε για αντάρτες που τα έβαλαν με τακτικούς στρατούς και ηττήθηκαν, οι αριθμοί είναι είτε κάπως μοιρασμένοι, είτε αν είναι υπέρ των ανταρτών, είναι πάντως σε κάποιον μικρό βαθμό υπέρ των ανταρτών. Για τη συγκεκριμένη μάχη, οι ρωμαίοι ιστορικοί φτάνουν να αναφέρουν μέχρι και 230.000 Κέλτες εναντίον 10.000 Ρωμαίων! Όσο κι αν θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας το στοιχείο της υπερβολής για να υπερτονιστεί η αποτελεσματικότητα της ρωμαϊκής πολεμικής μηχανής, εν τούτοις θα πρέπει να δεχτούμε ότι οι αριθμοί ήταν συντριπτικά υπέρ των Κελτών, ίσως άλλωστε γι' αυτό η Μπούντικα και οι συνεργαζόμενοι μ' αυτήν φύλαρχοι δεν αρνήθηκαν την τακτική μάχη. Η ίδια η βασίλισσα φαίνεται πως επιβίωσε της μάχης, αλλά πέθανε λίγο αργότερα, είτε από ασθένεια, είτε αυτοκτόνησε με δηλητήριο.

Η συνέχεια της αφήγησης λέει ότι η ρωμαϊκή εξουσία στη Βρετανία κράτησε μέχρι τις αρχές του 5ου αιώνα μ.Χ., όταν η Δυτική Αυτοκρατορία, με το έδαφος να χάνεται κάτω από τα πόδια της, απέσυρε το στρατό της από τη Βρετανία για να τον χρησιμοποιήσει σε σημαντικότερες ταραγμένες επαρχίες και δεν τον ξαναέστειλε όταν οι Κέλτες ξαπόστειλαν τους ρωμαίους διοικητικούς. Η χώρα επανήλθε ουσιαστικά στην προ Ρωμαίων κατάσταση, χωρισμένη σε φιλονεικούσες μικρο-ηγεμονίες και έρμαιο δια θαλάσσης εισβολέων, ένας εκ των οποίων, οι εκ Γερμανίας ορμώμενοι Σάξωνες θα βάλει τη σφραγίδα του περισσότερο από κάθε άλλον στην αφομοίωση των Κελτών και στη διαμόρφωση των σημερινών Άγγλων.

Άλλη εξέγερση συγκρίσιμη σε μέγεθος με αυτήν της Μπούντικας δεν αναφέρεται στα 350 χρόνια της Britannia Romana. Πάντως ισχυρή στρατιωτική παρουσία υπήρχε πάντοτε στο νησί, δυσανάλογα ισχυρή ως προς την έκταση και τον πληθυσμό των βρετανικών επαρχιών - δείγμα ίσως ότι οι ρωμαίοι φοβούνταν είτε κελτικές εξεγέρσεις είτε, ασφαλώς, επιδρομές από τους Πίκτους της σημερινής Σκωτίας. Αναφέρεται ότι ένα ποσοστό ίσως 10% - 15% του κελτικού πληθυσμού εκλατινίστηκε. Το υπόλοιπο ζούσε με συνείδηση υπόδουλου λαού και οι Ρωμαίοι προέβαιναν στις συνήθεις διαχρονικές αυθαιρεσίες και αρπαγές των εκάστοτε κατακτητών. Τα πλούσια μεταλεία τα δούλευαν κέλτες σκλάβοι. Από την άλλη μεριά, λέγεται ότι χρειάστηκε να φτάσει ο 17ος ή ο 18ος αιώνας για να "ξαναπιάσει" η Αγγλία το ίδιο επίπεδο παραγωγής ("ΑΕΠ", θα λέγαμε αναχρονιστικά) που είχε επί Ρωμαίων.

Η Μπούντικα ως ιστορικό πρόσωπο ξεχάστηκε κατά το μεσαίωνα, αλλά την ξαναθυμήθηκαν οι μεταγενέστεροι Άγγλοι ιστορικοί στην προσπάθειά τους να "επανδρώσουν" ένα πάνθεο ντόπιων ηρώων. Ιδιαίτερα δημοφιλής ως ιστορικό πρόσωπο πρέπει να ήταν η κέλτισσα βασίλισσα κατά τη βικτωριανή εποχή, για προφανείς λόγους σύνδεσης με το παρελθόν μέσω του συνειρμικού συσχετισμού των δύο γυναικών ηγεμόνων. Τώρα κατά πόσο είναι λογικό να επικαλούνται οι Άγγλοι του 19ου αιώνα τους Κέλτες, μετά τις τόσες μεταβολές που έχει υποστεί ο πληθυσμός και η γλώσσα τους... θα έλεγα δεν είναι και εξωφρενικό, αφού δεν υπάρχει και κανένας άλλος που να διεκδικεί τη Μπούντικα και τους δικούς της - με τον ίδιο τρόπο που κι εμείς θεωρούμε δικούς μας τους μινωίτες. Άλλο είναι το πραγματικά παράξενο. Στην κορύφωση της περιόδου της αποικιοκρατίας, της οποίας αδιαμφισβήτητοι θριαμβευτές υπήρξαν οι Άγγλοι, τιμούν ως την πρώτη ηρωίδα τους μια γυναίκα που αντιστάθηκε απέναντι στους Ρωμαίους - αντιστάθηκε όμως μόνο και μόνο επειδή οι Ρωμαίοι έκαναν στους Κέλτες τα ίδια περίπου, τηρουμένων των αναλογιών, που έκαναν οι Άγγλοι αποικιοκράτες του 19ου αιώνα στο μισό πλανήτη...

Bizarre, που λένε και στο χωριό τους...

Εν πάση περιπτώσει, αναφέρω επίσης τις πηγές μας σχετικά με τα γεγονότα της Britannia Romana· αυτές είναι τα έργα δύο Ρωμαίων ιστορικών, του Τάκιτου και του Δίονος Κασσίου. Ο δεύτερος καταγόταν από τη Νίκαια της Βιθυνίας και ως εκ τούτου έγραψε στα ελληνικά! Όχι ότι διάβασα το έργο του. Παρότι μου αρέσουν οι πηγές, θα πήγαινε πολύ να σκάψει τόσο βαθιά ένας ερασιτέχνης όπως εγώ. Πολλά στοιχεία που αναφέρω εδώ τα έμαθα (ή τα θυμήθηκα - επιβεβαίωσα) από το παρακάτω αγγλικό ντοκιμανταίρ, που αν σου άρεσε αυτό το κείμενο ίσως το βρεις κι εσύ ενδιαφέρον.

Υπάρχει και μια τηλεταινία, αν προτιμάς κάτι πιο ελαφρολαϊκό, προειδοποιώ όμως πως ως ταινία είναι πολύ μέτρια.

Το λοιπόν! Προτεκτοράτο ("ανήκομεν εις την Ρώμην"), χρέος, ταπείνωση, εξέγερση, καταστροφές, φιάσκο, υποδούλωση... και εγκατάλειψη στην πρότερη κατάσταση αναρχίας και διχόνοιας μόνο όταν εκτιμάται ότι η διατήρηση της υποδούλωσης κοστίζει πιο πολύ απ' τα οφέλη της... και μάλιστα εγκατάλειψη όταν η αυτοκρατορία πάει για κατάρρευση... σου θυμίζει κάτι όλη αυτή η πορεία, για το πρόσφατο παρελθόν, το παρόν και ενδεχόμενο μέλλον;!

Δε θέλω να επιβεβαιώσω ότι εμένα μου θυμίζει αυτά που εμφανώς υποννοώ ότι μου θυμίζει! Δεν το κάνω, γιατί δε θέλω να παρακούσω από τόσο νωρίς τη συμβουλή που έδωσα στον εαυτό μου εδώ, και που πέρα από εξιστορήσεις, παιχνίδια του μυαλού και ανακάλυψη νέων μορφών ζωής, συνοψίζεται σε μία κουβέντα: "να είσαι φειδωλός με τους ιστορικούς παραλληλισμούς"... όσο κι αν με γοητεύουν...

Ένα διεστραμμένο αστείο, πάντως, δεν αντέχω να μην το κάνω:

Ένα παλιό, καλό σοβιετικό ανέκδοτο

Κι ενώ τώρα που ξεκινάω να τα γράψω αυτά μαθαίνω ότι το Eurogroup ενέκρινε γρήγορα-γρήγορα τη λίστα μεταρρυθμίσεων που απέστειλε η ελληνική κυβέρνηση σε συνέχεια της συμφωνίας της περασμένης Παρασκευής 20/2/2015. Κι ενώ διαβάζοντας τη λίστα που είδε το φως της δημοσιότητας, μένω με μια μεγάλη απορία, πώς θα αξιολογηθούμε επί των μέτρων αυτής της λίστας, απ' τη στιγμή που δεν περιλαμβάνει τίποτα ποσοτικό και μετρήσιμο παρά μόνο θαυμάσιες, κατά τα άλλα, προθέσεις πολιτικής; Σε βαθμό να αναρωτιέμαι μήπως υπάρχουν κρυφά κείμενα και κρυφές συμφωνίες (θυμίζω ότι και τον καιρό του PSI έβγαιναν στη δημοσιότητα πράγματα, λεπτομέρειες, υποσημειώσεις, υπομνήματα μήνες μετά, που δεν τα είχαμε μάθει ούτε εμείς ούτε οι βουλευτές που τα ψήφισαν). Ή, για να αφήσω κατά μέρος τις εικασίες και να μη φλερτάρω με τη συνομωσιολογία, μήπως τυχόν η ΕΕ έλυσε το πρόβλημα με έναν πολύ προσφιλή της τρόπο: το μετέθεσε γι' αργότερα;!

Κι ενώ συμβαίνουν όλα αυτά, βάζω κάτω μερικές σκέψεις των προηγούμενων ημερών, που θα έπρεπε να τις είχα αναρτήσει νωρίτερα αν δε με κρατούσαν απασχολημένο ο Μανουήλ, ο Ανδρόνικος κι οι Αχόρταγοι!

Κατ' αρχήν, τι έγινε την Παρασκευή; Εάν δει κανείς το κείμενο της συμφωνίας σε σύγκριση με όσα ίσχυαν επί κυβερνήσεως Σαμαρά, διαπιστώνει ότι δεν έχει αλλάξει ουσιαστικά τίποτα. Δεν θέλω να μπω σε λεπτομέρειες, καθότι τα έχουν αναλύσει πολλοί με περισσότερες γνώσεις από μένα. Η δική μου σύνοψη είναι η εξής:

Μας πήραν τα σώβρακα. Και μετά έβγαλαν ανακοίνωση που λέει ότι μας πήραν τις σκελέες.

Το είχα προβλέψει εγώ, βεβαίως βεβαίως, αν και ομολογώ ότι με το θυμικό μου περίμενα / ήλπιζα κάπως καλύτερα να κρατηθούν τα προσχήματα. Τα ξένα ΜΜΕ - τα φιλικά προς εμάς - μας πήρανε στο ψιλό, με ευχάριστο τρόπο που δε με προσβάλει, εξέλιξη που δίνει βαρύτητα σε όσα έγραφε πριν ένα μήνα ο rantanplan περί "laughing stock".

Ο πρωθυπουργός μας μάς είπε ότι...

Όταν δε άρχισαν τα όργανα, κυβερνητικός παράγων είπε ότι "η Ευρώπη παρακολουθεί με ανακούφιση την απομόνωση των ακραίων φωνών της λιτότητας". Τι κάνει, λέει, η Ευρώπη;!

Οι συριζαίοι γνωστοί μου, ή όσοι παρακολουθώ τα ιστολόγιά τους, έμειναν εντελώς μουγκοί για 2-3 μέρες. Ενδεχομένως πολύ καταννοητά οι άνθρωποι προσπαθούσαν να καταλάβουν σε ποιον πλανήτη προσγειώθηκαν. Να μιλήσουν με τους συντρόφους τους, να πάρουν γραμμή, να διαμορφώσουν γραμμή κλπ. Χτες - σήμερα κάποιοι άρχισαν να μιλάνε. Μερικοί ακολουθούν την επίσημη γραμμή και θριαμβολογούν. Άλλοι χορεύουν με τα όργανα που άρχισαν. Έτεροι δε τό 'χουν ρίξει στην ποίηση και τη ζωγραφική!

Μοιραία θυμήθηκα ένα παλιό, καλό σοβιετικό ανέκδοτο. Προσήκει δε, μια που έχουμε και κυβέρνηση "πρώτη φορά Αριστερά".

Βρισκόμαστε κάπου στις αρχές της δεκαετίας του '80. Το ημερολόγιο δείχνει Μαΐου 9 και στη Μόσχα λαμβάνει χώρα η μεγάλη στρατιωτική παρέλαση επί τη επετείω λήξεως του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου. Με κάποιο μεταφυσικό τρόπο, τρεις γερόλυκοι στρατηλάτες από το 19ο αιώνα είναι μαζί μας και παρακολουθούν την παρέλαση από την εξέδρα των επισήμων: ο Μέγας Ναπολέων, ο στρατάρχης Κουτούζωφ και ο Δούκας του Γουέλινγκτον. Ο κορσικανός δεν πολυπαρακολουθεί την παρέλαση, μόνο έχει αφοσιωθεί στην ανάγνωση του τελευταίου φύλου της Πράβντα, του επίσημου, τότε, οργάνου της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος Σοβιετικής Ενώσεως. Οι άλλοι δύο, αλεπούδες του πολέμου που τον συνέτριψαν τότε στις αρχές του 19ου αιώνα, παρατηρούν με ζωηρό ενδιαφέρον τα επίλεκτα τμήματα του Κόκκινου Στρατού που παρελαύνουν.

Περνούν οι καταδρομείς. Θαυμάζει ο Κουτούζωφ, και λέει: "εάν είχα αυτά τα παληκάρια, με αυτό τον εξοπλισμό, στο Μποροντίνο, θα είχα επικρατήσει κατά κράτος, δε θα χρειαζόμουν ούτε τακτικές καμμένης γης, ούτε κλεφτοπόλεμο, ούτε κανένα άλλο στρατήγημα".

Μετά από λίγο, περνούν τα άρματα μάχης. Εκστασιασμένος ο Δούκας, αναφωνεί: "εάν είχα αυτές τις μηχανές στο Βατερλώ, θα είχα κερδίσει πολύ πιο γρήγορα, εύκολα και χωρίς απώλειες".

Η παρέλαση τελειώνει και ετοιμάζονται να φύγουν, όταν ο Ναπολέων διπλώνοντας την εφημερίδα του μονολογεί: "εάν τον καιρό μας είχα την Πράβντα, κανείς σήμερα δε θα ήξερε ούτε το Μποροντίνο, ούτε το Βατερλώ".

Λιτότητα και διαφθορά

Το έτος 1183, σε ηλικία πάνω από 60 ετών και μετά από περιπετειώδη ζωή γεμάτη μάχες, εξορίες, αιχμαλωσίες, φυλακίσεις, δραπετεύσεις, ο Ανδρόνικος Κομνηνός ξεφορτώνεται τον ανήλικο βασιλέα και ανηψιό του Αλέξιο ΙΙ Κομνηνό και στέφεται Βασιλεύς Ρωμαίων, για να μείνει στην ιστορία ως Ανδρόνικος Ι. Κι εγώ τώρα έχω να γράψω κάποια πράγματα για την εσωτερική πολιτική του, αλλά αφού αναφέρθηκα στον Αλέξιο ΙΙ, θυμήθηκα τη συναρπαστική βασιλεία του προκατόχου και πατέρα του, Μανουήλ Ι Κομνηνού, οπότε ξέχνα, αναγνώστη, προς το παρόν τον Ανδρόνικο, ξέχνα και τον τίτλο της ανάρτησης. Ανοίγω μια ωραία παρένθεση να γράψω για τη βασιλεία του Μανουήλ, και έχουμε καιρό να ξαναβρούμε αργότερα και τη λιτότητα, και τη διαφθορά, και τον Ανδρόνικο.

Ο Μανουήλ, λοιπόν, ήταν ο τρίτος πρωταγωνιστής της περιόδου σχετικής ακμής που ονομάζεται Κομνήνεια Αναγέννηση και χαρακτηρίζεται από μερική και προσωρινή αντιστροφή των εδαφικών απωλειών της καταστροφικής Μάχης του Μαντζικέρτ στη Μικρασία, καθώς και ισχυροποίηση της θέσεως της Βασιλείας στα βόρεια και δυτικά Βαλκάνια, έναντι των Ούγγρων και των Σέρβων. Ανοίγοντας παρένθεση μέσα στην παρένθεση προκειμένου να διαγράψω το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο, αναφέρω ότι ο μεν πρώτος υπαίτιος της Κομνηνείου Αναγεννήσεως ήταν ο Αλέξιος Ι, πατέρας της Άννας Κομνηνής για τον οποίο συνέγραψε η ιστοριογράφος την Αλεξιάδα. Ο δε δεύτερος ήταν ο γιος του Αλεξίου και αδελφός της Άννας, ο Ιωάννης ΙΙ, ο "κυρ Ιωάννης ο Καλογιάννης", που λέγεται ότι στα 25 χρόνια της βασιλείας του δεν καταδίκασε κανέναν σε θάνατο (κατ' άλλους δεν καταδίκασε ούτε σε ακρωτηριασμό, ενώ κατ' άλλους χρησιμοποίησε και τις δυο ποινές αλλά ελάχιστες φορές). Νομίζω ότι έχω συναντήσει αναφορά σύμφωνα με την οποία για την ευσέβεια, την επιείκεια και τη μεγαλοψυχία του, ο Καλογιάννης τιμάται ως άγιος, αλλά δεν το έχω επιβεβαιώσει. Στα αξιοσημείωτα του στρατιωτικού σκέλους της βασιλείας του, η αναβάθμιση του Τάγματος των Βαράγγων και η ενίσχυση τμημάτων καταφράκτων ("ανατολικού ρυθμού ιπποτών").

Μια άλλη προσωπικότητα της περιόδου που συνδέει τους τρεις βασιλείς ήταν ο Ιωάννης Αξούχ ή Αξούχος, ένας τούρκος ("πέρσης") αιχμάλωτος που ασπάζεται το χριστιανισμό και μεγαλώνει στην αυλή του Αλεξίου Ι - σαν ψυχογιός, θα έλεγε κανείς. Συνδέεται με δυνατή φιλία με τον Καλογιάννη, που μόλις ανεβαίνει στο θρόνο τον προβιβάζει σε Μέγα Δομέστικο ("πρωθυπουργό"), και επωφελείται τα μέγιστα από τις συμβουλές και τη στήριξη ενός ικανότατου συνεργάτη. Η αντίληψη των δυο Ιωάννηδων για τα ορατά εδαφικά όρια της επί Γης Βασιλείας είναι απλή: βόρειο σύνορο ο Δούναβης, η ιταλική χαμένη οριστικά, η καρδιά του κράτους είναι η Μικρά Ασία και πιο επικίνδυνος εχθρός είναι ο σελτζούκος σουλτάνος του Ικονίου, που μεθοδικά και σταδιακά πρέπει να συντριβεί και τα σύνορα της Βασιλείας να φτάσουν ξανά στον Ευφράτη. Με βάση αυτό το στρατηγικό δόγμα, ο Καλογιάννης αποφεύγει τις ναυτικές περιπέτειες στην Αδριατική (με τίμημα ταπεινωτικές διευθετήσεις με τους ενετούς), οι δε πόλεμοί του στα Βαλκάνια μού μοιάζουν αμυντικοί. Στη Μικρασία, όμως, χρόνο το χρόνο, σιγά-σιγά αλλά σταθερά, φαίνεται να πολιορκεί και να καταλαμβάνει το ένα μετά το άλλο τα κάστρα των σελτζούκων. Τελικά, όταν πεθαίνει το 1143, έχει επιτύχει σημαντικό ποσοστό του τελικού στρατηγικού στόχου.

Ο Αξούχος θα ζήσει μερικά χρόνια μετά την εκδημία του σταυραδελφού του. Θα εξασφαλίσει την ομαλή διαδοχή στο θρόνο για το γιο του Καλογιάννη, το Μανουήλ. Θα διατηρήσει τη θέση του Μεγάλου Δομέστικου και θα προσπαθήσει να μεταδώσει στο νέο βασιλέα τις ίδιες ιδέες περί της γενικότερης στρατηγικής βάσει των οποίων λειτουργούσε ο πατέρας του. Για καλό ή για κακό, όμως, ο Μανουήλ δεν θα τον πολυακούει!

Ο Μανουήλ ήταν γενναίος, πολεμοχαρής και φιλόδοξος. Σκοπός του η ανασύσταση της αυτοκρατορίας του μεγάλου Ιουστινιανού! Δεν περιορίζεται στη Μικρά Ασία. Εμπλέκεται σε επεκτατικές εκστρατείες εναντίον των Ούγγρων, αλλά και των ενετικών κτήσεων της Δαλματίας. Επεμβαίνει στην Ιταλία. Ναυπηγεί δυο-τρεις φορές στόλους από την αρχή, που τους χάνει σε ναυμαχίες ή θαλασσοταραχές - στην Αδριατική, αλλά και στις ακτές της Αιγύπτου (!) - ναι, ρωμαϊκός στόλος αποβιβάζει στρατό στην Αίγυπτο και ανεπιτυχώς προσπαθεί να ανακαταλάβει την Αλεξάνδρεια, πιθανολογώ για πρώτη φορά από τον καιρό της ισλαμικής κατάκτησης!

Ο Μανουήλ κερδίζει πολλές μάχες, αλλά λίγους πολέμους. Τα κέρδη των νικηφόρων πολέμων μικρά και βραχυπρόθεσμα, συχνά δεν δικαιολογούν το κόστος. Αποδεικνύεται ικανότατος τακτικώς - όχι όμως και στρατηγικώς. Αν δε με απατά η μνήμη μου, επί των ημερών του εκδηλώνεται ανταρσία στην Κύπρο από κάποιον επίδοξο σφετεριστή συγγενή του που ανακηρύσσει εαυτόν Βασιλέα. Γιατί διάλεξε την Κύπρο ο σφετεριστής; Μα γιατί ο Μανουήλ είχε χάσει όλα του τα πλοία σε κάποια από τις άστοχες περιπέτειές του και δεν μπορούσε ούτε εκατό ψιλούς να αποβιβάσει. Νομίζω από τότε ήταν που η Κύπρος δεν ξαναδιοικήθηκε από το εκάστοτε ελληνικό εθνικό κέντρο. Και η μεγαλύτερη αποτυχία: η ήττα στο Μυριοκέφαλο, δίδυμη της ήττας στο Μαντζικέρτ, 100 και κάτι χρόνια πριν. Ισχυρός στρατός, θεωρητικά ικανός να μπει εύκολα στο Ικόνιο και να ξεμπερδεύει μια και καλή με την Τουρκιά, πέφτει σε ενέδρα και ηττάται. Παρήγορο, φαντάζομαι, ότι ο Μανουήλ Κομνηνός δεν αιχμαλωτίζεται, όπως παλιότερα ο Ρωμανός Διογένης.

Είναι να τρελλαίνεται κανείς. Τόσο στο Μαντζικέρτ όσο και στο Μυριοκέφαλο η ισχύς των όπλων μας, οι αριθμοί, η στρατιωτική παράδοση, η γνώση της στρατιωτικής τέχνης, η εμπειρία των στρατηγών ήταν τέτοια, που η νίκη θα πρέπει να εθεωρείτο δεδομένη. Φτάνει να αποφεύγαμε τις ενέδρες. Και τις "πατάτες". Δεν το κάναμε... Μία φορά αν το είχαμε κάνει από τις δύο... η Ιστορία δε χωράει "αν", αλλά δεν είναι αβάσιμο να πιθανολογήσει κανείς ότι σε μια τέτοια περίπτωση οι Τούρκοι θα είχαν στην Ιστορία την ίδια θέση με τους Άβαρους, τους Ούνους και τους Πετσενέγκους. Ακόμα κι έτσι, όμως, με αποδεκτό το ενδεχόμενο της απρόσμενης ήττας, αναρωτιέται κανείς πώς θα μπορούσαν να είχαν πάει τα πράγματα αν ο Μανουήλ είχε ακούσει το γερο-Δομέστικο Ιωάννη και δεν είχε παρεκκλίνει από τη συνετή στρατηγική του πατέρα του, ξοδεύοντας ενέργεια, χρήματα και ανθρώπινο δυναμικό, για λίγα εδαφικά κέρδη στα δυτικά Βαλκάνια με πληθυσμούς αμφίβολης αφοσίωσης.

Κατά τα άλλα, ο Μανουήλ υπήρξε δυτικόφιλος ο ίδιος και έχαιρε και σημαντικής εκτίμησης στις αυλές των ρηγάδων της Εσπερίας. Ήταν ο καιρός που τα φραγκικά κράτη των σταυροφόρων κρατούσαν καλά στη Μέση Ανατολή και ήταν υπολογίσιμες τοπικές δυνάμεις. Η πολιτισμική όσμωση μεταξύ Ρωμανίας και Φραγκιάς, επομένως, επιτυγχανόταν και μέσω του Λεβάντε. Αμφιβάλω κιόλας αν υπήρχαν πολλοί που να συνειδητοποιούσαν τη σημασία του Σχίσματος του 1054, ενώ και η Πρώτη Άλωση, αυτή του 1204, δεν είχε συντελεστεί ακόμα. Η απέχθεια, λοιπόν, των Ρωμαίων απέναντι στους Φράγκους ήταν ακόμα κάπως υπό έλεγχο, και ενδεχομένως πιθανότητες ιάσεως του Σχίσματος υπαρκτές. Ως χαρακτηριστικό της πολιτισμικής όσμωσης και της κάποιας δυτικοτροπίας του Μανουήλ, αναφέρεται ότι στην αυλή του, εκτός από το κυνήγι και το παραδοσιακό τζυκάνιον, οι ευγενείς διασκεδάζουν και με αγώνες κονταρομαχίας σαν αυτούς που γνωρίζουμε από τα ιπποτικά μυθιστορήματα.

Και διαπραγματεύσεις με τον Πάπα, με δεδηλωμένο στόχο την ίαση του Σχίσματος, έγιναν επί Μανουήλ. Στα πλαίσια της αέναης σύγκρουσης κοσμικής και εκκλησιαστικής εξουσίας στην Εσπερία, που προϋπήρχε, συνεχίστηκε μετά και κατά μία έννοια και μορφή ίσως συνεχίζεται ως τις μέρες μας - στο δικό μας τόπο επί Ρωμανίας είχε βρεθεί ένα modus vivendi και ένα modus operandi, με βάση την αρχή της Συναλληλίας, όχι πάντοτε ανέφελο - αλλά ξεφεύγω - στα πλαίσια λοιπόν αυτής της σύγκρουσης, ο Πάπας ενδιαφέρθηκε να ακούσει την προσέγγιση του Βασιλέα, με σκοπό να απαλλαγεί ή να περιορίσει την επιρροή του Αλαμανού ρήγα, του διαδόχου, δηλαδή, του Καρλομάγνου. Ο Μανουήλ δέχτηκε να αναγνωρίσει το εκκλησιαστικό πρωτείο του Πάπα στην Ανατολή, ζήτησε όμως για αντάλλαγμα να αναγνωρίσει ο Πάπας το δικό του κοσμικό πρωτείο στη Δύση - να πάρει πίσω, δηλαδή, τις αξιώσεις των Φράγκων επί της κληρονομιάς και της παράδοσης της Αρχαίας Ρώμης, που τους είχε απονείμει το 800 μ.Χ. ο Πάπας Λέων ΙΙΙ στέφοντας τον Καρλομάγνο. Αυτό θα επέτρεπε στο Μανουήλ να συνεχίσει να κυνηγά την ανασύσταση της αυτοκρατορίας του Ιουστινιανού από ισχυρότερη διπλωματική θέση, καθώς τουλάχιστον θεωρητικά όλη η χριστιανοσύνη θα έπρεπε να αναγνωρίσει τα δικαιώματα του Βασιλέα επί όλων των αρχαίων - ανατολικών και δυτικών - ρωμαϊκών κτήσεων. Ο Πάπας όμως σκέφτηκε ότι μια τέτοια συμφωνία δεν ισχυροποιούσε, στην πραγματικότητα, τη θέση του, καθώς απλώς θα έβαζε αγκάθι στο πλευρό του το Γρεκό βασιλιά αντί του Αλαμανού ρήγα. Την επιθυμία του να απαλλαγεί τελείως από το αγκάθι και να ασκεί ο ίδιος περισσότερη κοσμική εξουσία, αυτή δεν την εξυπηρετούσε. Έτσι το πράγμα κόλλησε, πριν καν ανακατευτούν δικοί μας πατριάρχες, σύνοδοι κλπ.

Κάπως έτσι, λοιπόν, κύλησε η βασιλεία του Μανουήλ Ι Κομνηνού, με ηρωικούς πολέμους χωρίς μεγάλο αντίκρισμα, προφανώς με σκληρή φορολογία για να υποστηριχθούν αυτοί, αλλά και γενικότερη παραμέληση των εσωτερικών ζητημάτων, με τους μικροαγρότες των επαρχιών (τους "μικρομεσαίους" της εποχής) να συνθλίβονται ανάμεσα στην εξουθενωτική φορολογία και την αυθαιρεσία των δυνατών.

Ο Μανουήλ πέθανε από ασθένεια το 1180. Τον διαδέχτηκε ο 11χρονος γιος του Αλέξιος ΙΙ, που κυβέρνησε τρία χρόνια, αρχικά έως το 1182 υπό την επιτροπεία της φράγκισας μητέρας του, Μαρίας της Αντιόχειας. Φαίνεται εν τω μεταξύ πως, δικαίως ή αδίκως, αυθορμήτως ή υπό την επιρροή δημαγωγών, είχαν φουντώσει αντιδυτικά αισθήματα στο λαό / όχλο της Πόλης - για διάφορους λόγους: είτε για τις ταπεινωτικές εμπορικές συμβάσεις που επέτρεπαν στους ιταλούς εμπόρους να πλουτίζουν εις βάρος των δικών μας, είτε ήταν ενόχληση ετών από τους δυτικούς τρόπους του μακαριστού κυρ Μανουήλ, είτε πιθανότατα η φράγκισα αντιβασίλισσα που έκανε κουμάντο ήταν ιδιαίτερα αντιδημοφιλής. Το 1182-83 ήταν πολύ ταραγμένη περίοδος, με κυριότερο επεισόδιο τις σφαγές των Λατίνων της Πόλης, που λίγο γνωρίζουμε και κακώς. Όταν έπεσε πάντως ο κουρνιαχτός... βασιλέας βρέθηκε ο Ανδρόνικος Ι Κομνηνός, ενώ τόσο ο Αλέξιος όσο και η Μαρία είχαν θανατωθεί.

Ο Ανδρόνικος ήταν εξάδελφος του Μανουήλ, εγγόνια και οι δύο του Αλεξίου Ι. Υπήρξαν σύντροφοι στο παιχνίδι και αργότερα στο κυνήγι. Ο Ανδρόνικος είχε τις περιπέτειες που επιγραμματικά ανέφερα στην πρώτη-πρώτη γραμμή αυτού του άρθρου· είχε επίσης στασιάσει μία ή δύο φορές εναντίον του εξαδέλφου του, ο οποίος όμως αντί να τον τυφλώσει όπως όριζε ο Κώδιξ του Ιουστινιανού, τον είχε απλώς εξορίσει, με αποτέλεσμα τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Μανουήλ, ο Ανδρόνικος να ζει σε μικρασιατική επαρχία - σαν άρχοντας, αλλά μακρυά από την Πόλη και το θρόνο. Η μεγαλοψυχία που επέδειξε ο εξάδελφός του, εν τούτοις, δεν τον εμπόδισε να συνομωτίσει εναντίον της χήρας και του γιου του, και εκμεταλλευόμενος τις ταραγμένες συνθήκες να ανέβει στο θρόνο.

Ο Ανδρόνικος, λοιπόν, θες λόγω προχωρημένης ηλικίας, θες λόγω ελλείψεως ρευστού, θες έχοντας επίγνωση της κακής κατάστασης των εσωτερικών της Πολιτείας, δεν ασχολήθηκε με πολέμους και κατακτήσεις, αλλά έδωσε προτεραιότητα στην εσωτερική αναδιοργάνωση των επαρχιών. Κάλεσε διοικητές και δημοσίους λειτουργούς, ή ίσως έστειλε και καινούριους, και τους φόρτωσε δώρα και χρήματα. Αυτό είναι το στοιχείο το οποίο θα ήθελα να σχολιάσω και σε μπάφιασα με όλες τις παραπάνω ιστορίες!

Γιατί ο βασιλέας Ανδρόνικος φρόντισε να (υπερ)ικανοποιήσει υλικά τους λειτουργούς των επαρχιών; Για να "εξασφαλίσει" ότι αυτοί θα κάνουν δίκαια και ευσυνείδητα τη δουλειά τους και δεν θα μεροληπτούν δωροδοκούμενοι από τους "δυνατούς" των επαρχιών. Δηλαδή, ικανοποιημένοι υλικά, θα μπορούν να αντισταθούν στον πειρασμό της δωροληψίας.

Είχε επιτυχία το μέτρο; Είναι δύσκολο να πεις. Η αφήγηση που μας σώζεται λέει ότι αρχικά η εσωτερική πολιτική του Ανδρόνικου ήταν επιτυχής αν και σκληρή. Ο κοσμάκης επικροτούσε τις παραδειγματικές τιμωρίες των διεφθαρμένων δυναστών του. Σύντομα όμως η διακυβέρνηση παραέγινε τυραννική. Βρήκα αναφορά σε "καθεστώς τρόμου", φαντάζομαι για όλο τον κόσμο και όχι μόνο τους δυνατούς. Κι επειδή "του έλληνος ο τράχηλος ζυγόν δεν υπομένει"... επιπλέον, προέκυψε και το κούρσος της Θεσσαλονίκης από τους Νορμανδούς, που ως στρατιωτική αποτυχία εξόργισε τον κόσμο... ο Ανδρόνικος ουσιαστικά λυντσάρεται από τον όχλο μόλις το 1185 και στο θρόνο ανεβαίνει η καταστροφική δυναστεία των Αγγέλων που δεν ενδιαφέρει το παρόν κείμενο.

Θα κάνω μια παραδοχή για να συνεχίσω. Θα παραδεχτώ ότι το παραπάνω μέτρο είχε επιτυχία επαρκή, ή τουλάχιστον ότι ήταν ένα μέτρο λογικό, αυτό που θα έπρεπε να κάνει ένας βασιλιάς της εποχής για να ανασυγκροτήσει τη δημόσια διοίκηση.

Πού στηρίζω αυτή την παραδοχή;

Κατ' αρχήν, δεν υπάρχει κάτι χειροπιαστό που να την ανατρέπει! Δε φαίνεται να ήταν αυτό που ανέτρεψε τον Ανδρόνικο, τουλάχιστον όχι από μόνο του και όχι ευθέως.

Έπειτα, οι "βυζαντινοί" δε συνήθιζαν να κάνουν πράγματα στον αέρα. Δε λέω ότι δεν έκαναν λάθη πολιτικής, λέω ότι έχουμε λόγους να πιστεύουμε ότι δεν έκαναν επιλογές "ξεκάρφωτες". Το αντίθετο, έχουν κατά κόρον λοιδορηθεί από νεωτεριστές, φράγκους και φραγκολάτρες ιστορικούς, φι(σκυ)λοσόφους, καραμπουρδολόγους, ότι ήταν "συντηρητικοί" και "δεν καινοτομούσαν". Σώζονται πληθώρα κειμένων (εγχειριδίων, θα έλεγε κανείς) με οδηγίες και συμβουλές προς ηγήτορες και κυβερνήτες ("κανονισμοί", στη σύγχρονη γλώσσα). Κατ' εξοχήν για θέματα στρατιωτικά, αλλά όχι μόνο. Και κάτι άλλο: έχοντας συνείδηση συνέχειας από την αρχαία, ειδωλολατρική Ρώμη, οι "βυζαντινοί" δεν ντρέπονταν να πάρουν παραδείγματα πολιτικής (ή στρατηγικής, ηρωισμού, ήθους, ο,τιδήποτε) από την αρχαία Ρώμη. Εντελώς δειγματοληπτικά, στο Στρατηγικόν του Κεκαυμένου έχω βρει αναφορά στον Αύγουστο Καίσαρα, ο οποίος "θυμώδης ων και απηνής και πόρνος και γνώμας επιψόγους έχων και κακάς, όμως την φυσικήν φρόνησιν έχων" προσλαμβάνει για σύμβουλο έναν σοφό και ενάρετο έλληνα, ονόματι Αθηνόδωρο από την Αλεξάνδρεια. Ο Κεκαυμένος θέλει μ' αυτό το παράδειγμα να προτείνει στον αναγνώστη του όταν ασκεί διοίκηση να διαλέγει καλούς συμβούλους που θα του λένε αλήθειες και όχι κολακείες, κι εγώ εκμεταλλεύομαι την αναφορά στο σοφό Αλεξανδρινό για να σημειώσω ότι ούτε των αρχαίων ελλήνων τη σοφία δίσταζαν να χρησιμοποιήσουν οι ύστεροι Ρωμαίοι. Τελικά: τον καιρό του Ανδρόνικου, η Πολιτεία μπορούσε να αντλεί εμπειρίες από ίσαμε 1700 χρόνια πολιτικής παράδοσης, μεθόδων και τακτικών, κάποτε και καταγεγραμμένων.

Παραδέχομαι λοιπόν (προσωρινά!) ότι για να μειώσεις τη διαφθορά, οφείλεις να αυξήσεις τις απολαβές των δημοσίων λειτουργών.

Χμμμ...

Δηλαδή ο Τσοχατζόπουλος και ο Παπαγεωργόπουλος που είναι φυλακή, είναι γιατί έπαιρναν μικρούς μισθούς;!

Το αντίστροφο είναι πιο πιστευτό: αν μειώσεις τις απολαβές, κάνεις τους ανθρώπους πιο επιρρεπείς στη διαφθορά, πράγμα που πλήττει και τα κρατικά έσοδα, και για να τα βγάλεις πέρα μειώνεις κι άλλο τις απολαβές, κάνοντας περισσότερους επιρρεπείς κλπ. Ένας από τους πολλούς φαύλους κύκλους της λιτότητας - γνωστά αυτά, δε λέω καμιά σοφία.

Παρεμπιπτόντως, αν τυχόν υπάρχει κανείς που δεν το έχει καταλάβει ακόμα, κοινωνία με μηδενική διαφθορά δεν μπορεί να υπάρξει, και δε συμφέρει καν να υπάρξει! Από κάποιο σημείο και μετά, η εξιχνίαση και πάταξη της διαφθοράς θα κόστιζε πιο πολύ από τη ζημιά που προκαλεί η ανοχή της. Η βέλτιστη διοίκηση θα ήταν αυτή που θα πάτασσε τη διαφθορά μέχρι αυτού του σημείου και ούτε εκατοστό παραπέρα. Γι' αυτό όταν ακούς τους κυβερνώντες ότι θα βγάλουν λαγούς από καπέλα "πατάσσοντας τη διαφθορά", κράτα πολύ μικρό καλάθι.

Δύσκολο, πάντως, σε κάθε περίπτωση, να υποστηρίξει κανείς την σήμερον το ευθές της παραπάνω παραδοχής. Δεν μπορείς στα καλά σου να ισχυριστείς ότι διπλασιάζοντας τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων στην Ελλάδα θα μειωθεί η διαφθορά! Δεν μπορείς καν να πεις ότι αυξάνοντας τους μισθούς κατά Α ή Β εκατοντάδες ευρώ το μήνα θα έρθεις πιο κοντά στο βέλτιστο σημείο. Ο υπάλληλος που "ανακαλύπτει" χαρτόσημο για να περάσεις από το γραφείο του, θα συνεχίσει απλώς να το ζητάει και να το εισπράττει, ειδικά αν δεχτούμε όσα λέγονται για τη δαιδαλώδη νομοθεσία που παράγει διαφθορά για να κάνεις την απλούστερη δουλειά σου.

Άρα τι κάνω; Ένας δρόμος είναι να δεχτώ ότι βρήκα τοίχο, να ξεχάσω ό,τι έγραψα και να μην το αναρτήσω, ή να το τροποποιήσω σε ανάρτηση καθαρά ιστορικής φύσεως για τους βασιλείς της Κομνηνείου Αναγεννήσεως.

Εναλλακτικά, μπορώ να υποθέσω ότι αυτό που είναι αβάσιμο σήμερα, ήταν βάσιμο τον καιρό του Ανδρόνικου, ότι δηλαδή αντίθετα από σήμερα, μια γενναία αύξηση των απολαβών των δημόσιων λειτουργών τα χρόνια εκείνα ήταν μια πολιτική που θα έφερνε αποτελέσματα ως προς την εύρωστη λειτουργία του κράτους και την αποφυγή / μείωση της διαφθοράς. Και να αερολογήσω κομματάκι, προσπαθώντας να εξηγήσω τι άλλαξε. Μου φαίνεται αυτός ο δεύτερος δρόμος θα έχει πιο πολλή πλάκα, οπότε ξεκινάω...

Το 12ο αιώνα, κυρίαρχος ανθρωπολογικός τύπος ήταν αυτός του Σοφού Ανθρώπου (Homo Sapiens). Στις μέρες μας δεν είμαι βέβαιος ότι μπορούμε να δηλώσουμε το ίδιο. Βλέπω να κυριαρχεί ένας άλλος τύπος, που ίσως τείνει να διαχωριστεί και βιολογικά, αυτός του Αχόρταγου Ανθρώπου (Homo Avarus). Σε διαβεβαιώ ότι το σκέφτηκα όλο αυτό μόνος μου, με μια μικρή βοήθεια λεξικού για το λατινικό όρο, αν και αμφιβάλω αν είμαι ο πρώτος που κάνω τη σκέψη.

Δεν ξέρω πότε αποκτά το πάνω χέρι ο Αχόρταγος. Έχω στο μυαλό μου παράδειγμα από 15ο - 16ο αιώνα της διεθνούς ιστορίας που φαίνεται να στηρίζει την υπόθεση της μετάβασης από το Σοφό στον Αχόρταγο ήδη από τότε (δηλαδή, δεν θα τα ρίξω όλα στη νεωτερικότητα). Θα το αφήσω για άλλη ανάρτηση, αυτή παραμεγάλωσε!

Συμπέρασμα λοιπόν: όταν μελετούμε την Ιστορία και προσπαθούμε να αντλήσουμε διδάγματα ή ερμηνείες και να διακρίνουμε πιθανές λύσεις και δρόμους διεξόδου για το σήμερα, καλό είναι να προσέχουμε σε ποιον τύπο ανθρώπου αναφέρεται αυτό που διαβάζουμε, και κατά πόσο η λύση που μπορεί να διακρίνουμε θα είχε εφαρμογή στις σημερινές κοινωνίες των Αχόρταγων.

Κυρίως είναι κάτι που εγώ πρέπει να έχω στο μυαλό μου, αφού εγώ είμαι κατά κόρον αυτός που όταν διαβάζει Ιστορία κάνει αναγωγές και παραλληλισμούς.

Κουραφέξαλα; Ασφαλώς. Δες όμως το παρακάτω βίντεο:

Ας φανταστούμε έναν εξωγήινο που ζει αρκετές χιλιάδες χρόνια, και η δουλειά του είναι να κινηματογραφεί τη ζωή στη Γη, σαν εκπαιδευτικό ντοκιμανταίρ που προβάλει στον πλανήτη του. Μέσα στα πλαίσια της απασχόλησής του αυτής, συναντά και τις παραπάνω σκηνές.

Δε θα ενθουσιαστεί που ανακάλυψε καινούρια μορφή ζωής στον πλανήτη που έχει μελετήσει τόσο καλά επί χιλιετίες και νόμιζε πια ότι ήξερε όλα τα μυστικά του; Δε θα αρπάξει την ευκαιρία να καταγράψει τις συνήθειες και τον τρόπο ζωής αυτού του καινούριου έμβιου όντος;

Λες να του φανεί για συμπεριφορά Homo Sapiens αυτή;

Γιανναράς υπέρ Τσίπρα!

Εδώ:

Εγκώμιο Χρήστου Γιανναρά σε κυβέρνηση Τσίπρα

και εδώ:

Η γλώσσα των "σημείων"

Με σημεία που μπορώ να συμφωνήσω, άλλα να διαφωνήσω, και μερικά εξόφθαλμα που λες, μα καλά ρε δάσκαλε, αυτό δεν το είδες, δε σε ενόχλησε; Δε θέλω να μπω σε λεπτομέρειες, θέλω αυτό να είναι ένα σύντομο σημείωμα.

Ερμηνεύω και κατανοώ ψυχολογικώς τα σχόλιά του ως απότοκα της ανακούφισης που αισθάνεται από το ότι δε βλέπουμε πια υπουργούς Ντινόπουλους Γιακουμάτους Βούλτεψες Φάνες Πάλες σάλες μάλες. Συμμερίζομαι την ανακούφιση και ως εκ τούτου ανθίσταμαι στον "όντως αληθή" πειρασμό να συναθροιστώ στο χορό των βοώντων το "μωραίνει Κύριος".

Είναι "όντως αληθές" ότι ο Μίκυ Μάους και ο Ντόναλντ Ντακ θα ήταν καταλληλότεροι για υπουργοί από τους ανωτέρω νεοδημοκράτες. Αυτό όμως δεν δεικνύει τις διοικητικές ικανότητες των συμπαθέστατων καρτούνς. Δεικνύει απλώς το βάθος και τη δυσωδία του βόθρου στον οποίο είχε (έχει) πέσει ο δημόσιος πολιτικός μας βίος.

Σ' ένα παλιό μου post στο facebook που άρεσε στους φίλους μου, έλεγα:

Όποιος σπέρνει Τάμηλους και Νταλάρες, θερίζει Κασιδιάρηδες και Παναγιώταρους.

Όποιος σπέρνει ανέμους, θερίζει θύελλες.

Όποιος σπέρνει υπουργούς Ντινόπουλους και Γιακουμάτους, θερίζει υπουργούς Μπαλτάδες και Κουράκηδες.

Να πάμε λίγες δεκαετίες πιο πίσω; Πολλά έχουμε σούρει στον Ανδρέα Παπανδρέου, και λίγα του είπαμε, ίσως. Αλλά εκείνην τη φαιδρή παρουσία του Ράλλη τη θυμάται κανείς;

Όποιος σπέρνει πρωθυπουργό Γεώργιο Ράλλη, θερίζει πρωθυπουργό Ανδρέα Παπανδρέου. Θεοσχωρέστους και τους δύο, πια.

Να πάμε παλιά - παλιά; Και να βγούμε λίγο από τα στενά πλαίσια της ελληνικής πολιτικής ζωής, με τη χαρακτηριστική της δυσοσμία.

Όποιος βάζει τους ανθρώπους να εργάζονται 12ωρα στα ανθρακωρυχεία για να στηρίξουν τη βιομηχανική του επανάσταση, θερίζει τον Καρλ Μαρξ.

Αν θέλετε να τελειώνετε με την Αριστερά, πρέπει οι καπιταλιστές (δεξιοί, συστημικοί, "φιλελεύθεροι", πες το όπως θες) να της αφαιρέσετε το λόγο ύπαρξης. Εσείς τη γεννήσατε - διεθνώς. Εσείς τη θρέφετε - στον τόπο μας τουλάχιστον σαφώς, με την απελπιστικά χαμηλή ποιότητα ανθρώπων που προωθείτε.

Ωραία πράματα...

Λοιπόν σ' αυτές τις τελευταίες εκλογές ήμουνα πολύ χαλαρός, δε με πολυαπασχολούσαν, "δεν ήλπιζα τίποτα, δε φοβόμουν τίποτα, δεν πίστευα κανέναν τους, είμαι ΑΕΚτζής". Γι' αυτό και δε μου βγήκε να γράψω τίποτα σαν το - αντικειμενικά και κατά πανελλήνια ομολογία μνημειώδες - κείμενο που είχα γράψει πριν τρία χρόνια. Για αρκετό καιρό σκεφτόμουν να ψηφίσω ΚΚΕ, ορμώμενος από το γεγονός ότι είναι το μόνο κόμμα που με καθαρότητα, σαφήνεια και συνέπεια έχει αντιταχθεί στο "γάμο" των "ομοφυλοφίλων" καθώς και στην υιοθεσία παιδιών απ' αυτούς. Ποσώς με απασχολεί εάν αυτό γίνεται από μεταθανάτια υπακοή στον πατερούλη Στάλιν που τους έστελνε στα γκουλάγκ. Είναι, επίσης, το μόνο από τα κόμματα της βουλής που δεν μπορεί να πει ότι "ε, το δεχτήκαμε επειδή είναι υποχρέωσή μας για λόγους εναρμόνισης με το ευρωπαϊκό κεκτημένο" και τα τοιαύτα περί των... τοιούτων.

Μετά όμως - και επειδή ως κριτήριο μετρούσε πολύ μέσα μου ποιον υποψήφιο βουλευτή θα σταυροδοτήσω - κοίταξα τις επιλογές που είχα στην εκλογική περιφέρεια που ψηφίζω, μου φάνηκαν όλοι οι του ΚΚΕ συνδικαλιστές, φαιδροί, ή και φαιδροί συνδικαλιστές, οπότε έκανα δεύτερες σκέψεις. Τελικά μετά από λίγες συζητήσεις, σκέψεις και αναζητήσεις, κατέληξα σε έναν υποψήφιο βουλευτή που βρισκόταν στη λίστα μη ακραίου κόμματος, τον οποίο σταυροδότησα ψηφίζοντας παράλληλα κατ' ανάγκη και το κόμμα! Ο βουλευτής μου δεν εξελέγη, κι εγώ, παρά τα όσα ακούω κατά καιρούς, εξακολουθώ να μην έχω ψηφίσει ποτέ αριστερότερα αποσκιρτησάντων πρώην ΠΑΣΟΚων, όπως π.χ. στις εκλογές του 2000 που ήμουν ένας από τους 32068 ψηφοφόρους της Δημοκρατικής Περιφερειακής Ένωσης. Είναι ακόμα ό,τι αριστερότερο έχω ψηφίσει ποτέ.

Τώρα, πού πάμε με τη συγκυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ - ΑΝΕΞΕΛ, τι θα γίνει με το χρέος, τις διαπραγματεύσεις με την Ευρώπη κλπ. Κατ' αρχήν, δεν ξέρω! Οι σκόρπιες σκέψεις μου είναι οι παρακάτω.

Υπάρχει ένα έργο που έχουμε δει μερικές φορές ως τώρα από ελληνικές κυβερνήσεις. Συνίσταται σε δηλώσεις, σκληρή στάση - άκαμπτη, πατριωτική - υψηλούς τόνους... συλλαλητήρια... και μετά υποχώρηση. Είτε άτακτη, είτε με κάποια προσχήματα για να παραμυθιαστούν οι φωνές αντίδρασης στο εσωτερικό. Είδαμε το έργο με τους χειρισμούς στο μακεδονικό, το είδαμε (ολοκάθαρα και με όλες σχεδόν τις πράξεις να εκτυλίσσονται μέσα σε μια νύχτα) και με τα γεγονότα στα Ίμια. Αν και ήμουν πολύ μικρός για να θυμάμαι λεπτομέρειες, νομίζω και κατά την παπανδρεϊκή δεκαετία του '80 η πορεία από το "βυθίσατε το Χόρα" στο "πνεύμα του Νταβός" ήταν ανάλογη.

Όταν κλιμακώνεις, πρέπει να είσαι έτοιμος και αποφασισμένος, αν χρειαστεί, να τραβήξεις στα άκρα.

Αλλοιώς, δεν κλιμακώνεις.

"Έτοιμος και αποφασισμένος" σημαίνει μεταξύ άλλων να έχεις δίπλα σου και το λαό αποφασισμένο, όχι να κατέβει για πανηγύρι στο Σύνταγμα, ή έστω όχι μόνο γι' αυτό, αλλά να υποστεί τις συνέπειες των "άκρων".

Στις περιπτώσεις που ανέφερα παραπάνω, πέραν των όποιων πολιτικών ευθυνών, είναι ισχυρή μου εντύπωση ότι ο λαός μας κατά συντριπτική πλειοψηφία δεν ήταν διατεθειμένος να αφήσει το φραπέ και να πιάσει το τουφέκι (πάνε χρόνια και δεν θυμάμαι καλά, αλλά πέρα από νεανικούς ενθουσιασμούς νομίζω ότι ούτε εγώ ήμουν). Δεν λέω ότι αυτό ήταν κακό ή καλό, λέω ότι οι τότε κυβερνήσεις δεν είχαν την επιλογή του "άκρου", της πολεμικής σύρραξης, άρα δεν βοήθησε η κλιμάκωση.

Στην περίπτωση που έχουμε μπροστά μας, θέμα για τουφέκι δεν τίθεται προς το παρόν. Τίθεται όμως θέμα για τσάπα. Το "άκρο", εν προκειμένω, θα ήταν πτώχευση, έξοδος από το ευρώ... και επιστροφή αδιόριστων νηπιαγωγών (με MBA από το Πόρτσμουθ) στο χωριό, στα χωράφια του παππού που μένουν χέρσα δεκαετίες.

Εγώ; Εγώ δεν ανησυχώ, στα νιάτα μου έκανα το μέρμυγκα, οπότε όλο και υπάρχουν στην μπάντα. Εξάλλου με έχουν πει μινιμαλιστή ως προς τις βιοτικές μου ανάγκες, όπως και πρωταθλητή της επιβίωσης! Α, ναι. Και κατεξοχήν και κατ' εξακολούθηση κυνικό! Οπότε θα τη βολέψω κάπως, θα επιβιώσω - φτάνει να μη βρεθεί κανένας _______ και μου κρύβει τον ήλιο.

Αλλά το θέμα δεν είμαι εγώ. Το θέμα είναι αν έστω οι 2,5 εκατομμύρια συμπολίτες που ψήφισαν ΣΥΡΙΖΑ και ΑΝΕΞΕΛ, είναι διατεθειμένοι να ασχοληθούν στο υπόλοιπο της ζωής τους με ελιές, αμπέλια, λεμόνια και κρόκους Κοζάνης. Η εντύπωσή μου είναι όχι, αλλά δεν είμαι καθόλου καλός στο να αφουγκράζομαι την κοινή γνώμη, ούτε ξέρω σε τι βαθμό ανέχειας έχει φτάσει ο καθένας.

Πάντως, εάν όχι, τότε η δυνατότητα της κυβέρνησης να τραβήξει στα άκρα είναι περίπου ανύπαρκτη, το οποίο σημαίνει ότι η δυνατότητά της να κάνει κάτι άλλο εκτός από το έργο που έχουμε ξαναδεί, δηλαδή υποχώρηση μετά από την ήδη συντελεσθείσα - συντελούμενη κλιμάκωση, επίσης περίπου ανύπαρκτη.

Ας δεχτούμε λοιπόν, για να συνεχίσουμε τη συζήτηση, το πιθανό σενάριο ότι η συγκυβέρνηση προβαίνει σε υποχώρηση, με κάποιον "έντιμο συμβιβασμό", ή όποιον άλλο ευφημισμό προτιμάς. Το επόμενο ερώτημα είναι, θα πετύχει να τον περάσει ο ΣΥΡΙΖΑ το συμβιβασμό από τους δικούς του βουλευτές; Ο Λαπαβίτσας που αν δεν ήταν η αντίθεσή του με το ευρώ οι περισσότεροι δεν θα τον γνωρίζαμε, θα πειστεί να στηρίξει έναν συμβιβασμό "για να μείνουμε στο ευρώ"; Η Αριστερή Πλατφόρμα του Λαφαζάνη θα το βουλώσει επειδή υπουργοποιήθηκε; Ακόμα: έχει μείνει στον ΣΥΡΙΖΑ κανένας που να επηρεάζεται από τον Αλαβάνο και το σχέδιο Β του; Δεν θά 'ναι και 5-6 βουλευτές προερχόμενοι από την (πρώην συνιστώσα) ΚΟΕ - κράμα μαοϊσμού και "βελουχιωτισμού"; Ορίστε τι δηλώνει ο (αν δεν κάνω λάθος, επίσης ΚΟΕ) Ρινάλντι. Τον βλέπεις να είναι για συμβιβασμό; Δεν είναι βουλευτής, αλλά κάποιους υποθέτω θα τους επηρεάζει. Τέλος: τι θα γίνει με τους ΑΝΕΞΕΛ, είτε δεχτούν την υποχώρηση είτε όχι, από τη στιγμή που ο μόνος κοινός τόπος με τον ΣΥΡΙΖΑ είναι το θέμα του χρέους;

Το πιθανοτικώς λογικότερο είναι να υποθέσει κανείς ότι αρκετοί από τους παραπάνω θα κλωτσήσουν, οπότε η κυβέρνηση θα έχει πρόβλημα. Πολλά σενάρια μπορούμε να υποθέσουμε για τη συνέχεια, όπως: στήριξη της συμβιβαστικής λύσης από το Ποτάμι ή / και το ΠΑΣΟΚ, ή ακόμα και από μέρος της ΝΔ (από τον ίδιο το Σαμαρά το αποκλείω λόγω σιχαμένου χαρακτήρα), ή εναλλακτικά εκλογές με πιθανότατη σημαντική πτώση του ΣΥΡΙΖΑ και άνοδο της Χρυσής Αυγής... πολλά ενδεχόμενα, κανένα καλό.

Νομίζω όμως ότι σε πιο σουρεαλιστικές καταστάσεις, σε όντως... ωραία πράματα, θα οδηγούσε ο άλλος δρόμος. Ας υποθέσουμε δηλαδή ότι είτε η συγκυβέρνηση επιτυγχάνει κάτι πραγματικά καλό στο θέμα του χρέους, είτε ότι τέλος πάντων καταφέρνει, παρά την όποια υποχώρηση, να συγκρατήσει τις κοινοβουλευτικές της δυνάμεις σε επαρκή βαθμό.

Από τη στιγμή που ανακοινώθηκε η συγκυβέρνηση, και επίσης βλέποντας κάποια συμπαθή σε μένα, μετριοπαθή και νηφάλια ονόματα μεταξύ των υπουργών (ενδεικτικά: Ξυδάκης, Δραγασάκης, Κοτζιάς), σκέφτηκα... το ίδιο που είχα γράψει και πριν τρία χρόνια, ότι δηλαδή όσο είναι τα οικονομικά στο επίκεντρο, δεν θα ανοίξουν ευαίσθητα μέτωπα σε τομείς εθνικούς, κοινωνικούς, εκκλησιαστικούς που θα προκαλούσαν αντιδράσεις και θα έφερναν ρήξη με εθνοκεντρικούς, νουνεχείς (αρνούμαι να γράψω "κοινωνικά συντηρητικούς"), χριστιανούς. Έχει ανάγκη η κυβέρνηση την ανοχή μας αυτή τη στιγμή. Ειρήσθω εν παρόδω, δεν θεωρώ την πολιτική διαβεβαίωση "άνοιγμα μετώπου", αλλά μην επεκταθώ σ' αυτό. Μέχρι κι ο Φαήλος σήμερα το έγραψε, "καλύτερα άθεοι παρά θεομπαίχτες". Ειδικά από τη στιγμή που η διαδικασία ήταν λιτή και απλή και όχι σαν την παρακάτω ζωοπανήγυρη.

Βέβαια, ερωτηματικά εγείρονται πάλι. Τι πάει να πει ρε σύντροφοι "τιμή" και τι πάει να πει "συνείδηση"; Αλλά είπα να μην επεκταθώ κι εγώ επεκτείνομαι! Σταματάω εδώ...

...και επανέρχομαι! Σκέφτηκα, λοιπόν, ότι σε πρώτη φάση η συριζαίικη κυβέρνηση θα αφήσει στον πάγο ό,τι αποδομητικές ατζέντες μπορεί να έχει σε ευαίσθητα θέματα, και όταν πετύχει μια συμφωνία για το χρέος που θα μπορούσε να την περάσει για καλή, τότε είτε με ευνοϊκές δημοσκοπήσεις θα προκηρύξει εκλογές ώστε με αυτοδυναμία να κάνει τα δικά της, είτε θα ξεφορτωθεί τους ΑΝΕΞΕΛ και θα συμμαχήσει με κάνα Ποτάμι. Εάν διευθετηθεί το χρέος, λίγα θα χωρίζουν το Ποτάμι από το ΣΥΡΙΖΑ και τίποτα δε θα ενώνει τους ΑΝΕΞΕΛ με το ΣΥΡΙΖΑ.

Πριν λίγες μέρες όμως βρήκα αυτό το άρθρο, που αν ισχύουν αυτά που λέει όπως τα λέει, προβλέπονται στιγμές απείρου κάλους. Αντιγράφω:

"...Τα δύο κόμματα ξεκαθαρίζουν, σύμφωνα με Τα Νέα, ότι δεν θα ψηφίσουν νομοσχέδια που είναι αντίθετα στις αρχές τους.

ΣΥΡΙΖΑ και ΑΝΕΛ μπορεί να βρεθούν απέναντι σε διάφορα ζητήματα και νομοσχέδια εφόσον φτάσουν στη Βουλή, με αποτέλεσμα είτε να καταψηφιστούν, είτε ο ΣΥΡΙΖΑ να απευθυνθεί στο ΠΑΣΟΚ και Το Ποτάμι προκειμένου να γίνουν νόμοι του κράτους..."

Φαντάσου λοιπόν σκηνικό. Η κυβέρνηση, αφού υποτιθέστω περνούν κάπως τα οικονομικά με φερόμενη ή πραγματική θετική έκβαση, φέρνει προς ψήφιση νομοσχέδιο που επιτρέπει στους ντιγκιντάγκες να υιοθετούν παιδιά (μόνο εγώ είδα τις πεντάχρωμες σημαίες στους πανηγυρισμούς το βράδυ των εκλογών;). Ο ΥΠΕΘΑ Πανούλης σκούζει και ωρύεται εναντίον του νομοσχεδίου με το συνήθη του τρόπο.

Περνάει το νομοσχέδιο με ψήφους ΣΥΡΙΖΑ - Ποταμιού - ΠΑΣΟΚ και με περιθώρια διαρροών άμα βρεθεί και κανένας νουνεχής από τους τρεις να το καταψηφίσει. Η Νέα Δημοκρατία καταψηφίζει ανακουφισμένη γιατί δεν υποχρεώνεται να περάσει ένα τέτοιο νομοσχέδιο μια δική της κυβέρνηση και έτσι μπορεί να συνεχίσει να θεομπαίζει αμέριμνη. Και ο σκούζων και ωρυόμενος ΥΠΕΘΑ παραμένει σκούζων και ωρυόμενος ΥΠΕΘΑ, αφού άλλωστε με βάση τη συμφωνία οι ΑΝΕΞΕΛ του δεν ψήφισαν το νομοσχέδιο που αντίκειται στις αρχές τους. Ούτε γάτα ούτε ζημιά. Αυτά είναι τα ωραία πράματα! Αλλά θα μου πεις, ακόμα κι αν παραιτηθεί σ' εκείνη τη φάση, τι θα γίνει; Είπαμε, αν έχει διευθετηθεί κάπως το χρέος, δεν θα χωρίζει και τίποτα ουσιαστικό το ΣΥΡΙΖΑ από το Ποτάμι, ειδικά σε τέτοιας υφής θέματα.

Ξέρω μερικούς με τέτοιου είδους ευαισθησίες που βλέποντας ότι το μόνο ερώτημα των εκλογών ήταν αυτοδυναμία για το ΣΥΡΙΖΑ ή όχι, αποφάσισαν τελευταία μέρα και ψήφισαν τους ΑΝΕΞΕΛ, με δεδομένη ουσιαστικά και τη δημοσίως δεδηλωμένη μέσω διαφημίσεως πρόθεση του Πανούλη να στηρίξει (και να συγκρατεί) τον... μικρό Αλέξη. Λέγεται επίσης ότι ακόμα και παραδοσιακοί νεοδημοκράτες, θεωρώντας υπό τις παρούσες συνθήκες ψήφο στη ΝΔ για χαμένη, ψήφισαν ΑΝΕΞΕΛ για τους ίδιους λόγους. Άρα μια τέτοια εξέλιξη, αν ισχύουν αυτά που λέει το άρθρο, θα ήταν ο πολιτικός τάφος του Πανούλη, αλλά αν περάσουν τέτοια πράματα αυτό είναι το λιγότερο που ενδιαφέρει.

Κι εμείς τι κάνουμε; Συλλαλητήριο; Μα θα το καπελώσει η Χρυσή Αυγή. Κι όχι μόνο θα το εκμεταλλευτεί και θα μας παρουσιάσει για δικούς της, αλλά... αν είμαστε ακόμα και δύο εκατομμύρια κανονικοί άνθρωποι μαζί με δέκα κανονικά ζώα χρυσαυγίτες με μαύρες μπλούζες και πυρσούς, ε αυτούς θα δείξουν τα κανάλια, ελληνικά και ξένα, "συλλαλητήριο μίσους", θα πούνε, "ακροδεξιών", θα πούνε, "κατά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων", θα πούνε... "μεσαίωνας", θα πούνε, και τι δε θα πούνε... άσε το άλλο... θυμάσαι εκείνες τις σκηνές στο Χυτήριο - που δεν το ήξερε και κανείς και του κάνανε και διαφήμιση τα ζώα - τις θυμάσαι; Εκείνη την ξανθιά που κρατούσε στο αριστερό χέρι την εικόνα του Χριστού και με το δεξί χαιρετούσε ναζιστικά, το ζώον; Ε, αυτές θα δείξουν τα κανάλια και δεν γίνεται να συναθροιστούμε, τίποτα δε θα βγει και κακό θα κάνουμε.

Για κάτι τέτοια ήθελα να ψηφίσω ΚΚΕ και αν είχανε κανέναν κανονικό άνθρωπο για υποψήφιο βουλευτή στην περιφέρειά μου θα το είχα κάνει χαλαρά. Όποιος νομίζει ότι ψήφος στη ΝΔ θα απέτρεπε τέτοια, τον χτυπώ φιλικά στην πλάτη και τον παρακαλώ να μου δώσει απ' αυτό που πίνει γιατί φαίνεται καλό.

Κλείνω εδώ, αν και οι συνειρμοί ταξιδεύουν. Δυο προτάσεις μόνο για κατακλείδα, που θα πρέπει σε άλλο κείμενο να τις εξηγήσω και αναπτύξω: ο κόσμος μας είναι FUBAR και δεν υπάρχει και τίποτα να μπορούμε να κάνουμε γι' αυτό. Μόνη πιθανή ελπίδα διεξόδου μη εσχατολογικής φύσεως, μια ολική και πλήρης μυκηναϊκού τύπου πολιτισμική κατάρρευση.

Σε κάθε περίπτωση πάντως, εγώ ελπίζω να τη βολέψω.

Αρχίζει το ματς!

Αρχίζει το μουντιάλ σήμερα! Για να δούμε πού ήμουν και τι έκανα στα προηγούμενα μουντιάλ (αλλά και ευρωπαϊκά, έτσι για λόγους πληρότητας), από τη γέννησή μου και εντεύθεν! Με έμφαση κυρίως στους τελικούς.

1976, 1978, 1980: πολύ μικρός για να θυμάμαι!

Παγκόσμιο 1982: στα Βάτικα με τη γιαγιά και τον παππού. Στον τελικό υποστήριζα την Ιταλία και τον Πάολο Ρόσι, ως το "μη χείρον", αφού η (δυτική) Γερμανία είχε αποκλείσει τη Γαλλία του Πλατινί, άσε που είχανε στήσει και το ματς του πρώτου γύρου με την Αυστρία για να μείνει έξω η Αλγερία.

Ευρωπαϊκό 1984: στην Αθήνα στο πατρικό, τελικός Γαλλία - Ισπανία 2 - 0. Ασπρόμαυρη τηλεόραση!

Παγκόσμιο 1986: στα Βάτικα, και στον τελικό πάλι το "μη χείρον", την Αργεντινή αυτή τη φορά. Η (δυτική) Γερμανία πάλι είχε αποκλείσει τη Γαλλία και τον Πλατινί και είχε γενικά πολύ αντιπαθητική ομάδα.

Ευρωπαϊκό 1988: στην Αθήνα. Ο Πλατινί είχε σταματήσει τη μπάλα, η Γαλλία είχε αποκλειστεί κι εγώ δεν ξανα-υποστήριξα φανατικά κάποια εθνική ομάδα σε μεγάλη διοργάνωση. Στον τελικό ήμουν με την Ολλανδία και δηλώνω ότι ο Φαν Μπάστεν υπήρξε μάλλον ο καλύτερος ποδοσφαιριστής που είδα ποτέ να παίζει μπάλα. Η τηλεόραση έγχρωμη!

Παγκόσμιο 1990: στην Αθήνα. Εδώ πια ήμουν με τη (δυτική, ακόμα) Γερμανία στον τελικό, καθότι αυτή και η Ολλανδία ήταν οι μόνες δύο ομάδες που είχαν παίξει κάπως καλή μπάλα σε όλη τη διοργάνωση. Είχε κερδίσει 1 - 0 την Αργεντινή με αμφισβητούμενο, μάλλον ψεύτικο, πέναλτυ, αλλά who cares, εκείνη η Αργεντινή ήταν ακόμα πιο αντιπαθητική. Ήταν η τελευταία διοργάνωση που είχα παρακολουθήσει σχεδόν όλα τα παιχνίδια!

Ευρωπαϊκό 1992: στην Αθήνα και έδινα πανελλήνιες, οπότε το ενδιαφέρον μου ήταν αλλού. Είχα παρακολουθήσει πάντως μερικά παιχνίδια και είχα σημειώσει την επικράτηση της Δανίας. Αν θυμάμαι καλά, ο τελικός και ίσως οι ημιτελικοί ήταν αμέσως μετά τις εξετάσεις μας, οι αγώνες των ομίλων ακριβώς πάνω στις εξετάσεις.

Παγκόσμιο 1994: στη Λευκωσία, με το πρόγραμμα φοιτητικών ανταλλαγών της IAESTE. Είχα προλάβει να δω τις ξεφτίλες της Εθνικής Ελλάδας του Παναγούλια πριν φύγω, και έτρωγα καζούρα γι' αυτές από τους κουμπάρους στην ΑΤΗΚ όπου πήγαινα για... χμμμ... "εκπαίδευση". Τον τελικό τον είχα δει στην τηλεόραση ενός τύπου από τη... Ναμίμπια. Αλήθεια, δεν έχω ξαναπάει στην Κύπρο από τότε.

Ευρωπαϊκό 1996: στην Αθήνα και τίποτα αξιοσημείωτο. Στον τελικό υποστήριζα χαλαρά την Τσεχία αλλά το πήρε η Γερμανία μ' εκείνο το σαχλό κανονισμό, τον ξαφνικό θάνατο ή χρυσό γκολ, που καλά έκανε και καταργήθηκε.

Παγκόσμιο 1998: φαντάρος στη Σάμο! Είδα τον τελικό στο ΚΨΜ και θυμάμαι να σκέφτομαι ότι δεν πήρε μουντιάλ ολόκληρος Πλατινί και πήρε τούτος δω ο... Ζιντάν.

Ευρωπαϊκό 2000: στην Αθήνα. Είδα τον τελικό σε καφετέρια στο Νέο Ηράκλειο, με παρέα που δε θέλω να θυμάμαι!

Παγκόσμιο 2002: βάση μου ήταν το Σαουθάμπτον, το σαββατοκύριακο του τελικού όμως ήμουν στο Λονδίνο. Πέρασα μερικές ώρες παρακολουθώντας τους βραζιλιάνους να πανηγυρίζουν στην πλατεία Τραφάλγκαρ (να σκαρφαλώνουν το Nelson's Column!). Ενώ προσπαθούσα να στανιάρω από το προηγούμενο βράδυ που είχα πιεί λάθος πράματα, σε είδος & ποσότητα, στο λάθος μέρος και είχα γίνει ρεζίλι. Ελπίζω δώδεκα χρόνια μετά να παραγράφονται τα αδικημάτα!

Ευρωπαϊκό 2004: πήραμε το ευρωπαϊκό, πωπωπώ πωπωπώ! Ήμουν στο Καίμπρητζ αλλά δεν είχα δικτυωθεί ακόμα και έτσι τον τελικό τον είδα με τους γονείς μου στο guest house που έμεναν, αφού εκείνο τον καιρό είχαν έρθει να με δουν. Λεπτομέρεια: τη μέρα του τελικού έκλειναν σαράντα χρόνια γάμου.

Παγκόσμιο 2006: στο Καίμπρητζ και είχα πια δικτυωθεί, οπότε είδαμε πολλούς αγώνες στα common rooms των κολλεγίων. Κατά τη διάρκεια του τελικού όμως εγώ ήμουν στην Ιταλία, στις όχθες της λίμνης Κόμο, για συνέδριο, και έτσι την κουτουλιά του Ζιντάν την είχα δει στην τηλεόραση του δωματίου μου στο ξενοδοχείο.

Ευρωπαϊκό 2008: ήμουν στο Όουλου, στη Φινλανδία και έβλεπα τα παιχνίδια από την δωρεάν διαδικτυακή μετάδοση της YLE, της φινλανδικής τηλεόρασης. Θυμάμαι την Ελλάδα, θυμάμαι κάτι μαγικά του Αρσάβιν και θυμάμαι ότι το πήρε η Ισπανία, αλλά δεν θυμάμαι αυτόν τούτο τον τελικό, εκτός του ότι μου την έδιναν τα μούτρα του Ράμος και ευχόμουν κάποιος να τον δείρει! Προφανώς αλλοτριώνομαι και δεν βλέπω το ποδόσφαιρο με τόσο ενδιαφέρον πια!

Παγκόσμιο 2010: ήμουν στην Κοπεγχάγη και το παρακολούθησα από την τηλεόραση του διαμερίσματός μου. Θυμάμαι τον (βαρετό) τελικό, καθώς και ότι μου την έδιναν ακόμα τα μούτρα του Ράμος!

Ευρωπαϊκό 2012: πίσω στην Αθήνα πια και μου την έδιναν ακόμα τα μούτρα του Ράμος!

Φέτος; Αθήνα, εκτός άμα μείνει άδειο το σπίτι στα Βάτικα τον Ιούλιο και αποφασίσω να κατέβω. Πάντως, τις προάλλες που είδα μέρος του τελικού του Τσάμπιονς Ληγκ, τα μούτρα του Ράμος δε μου τη δίνουν πια, περίεργο πράμα.

Στιγμιότυπα της ζωής τελικά, με αφορμή τις ποδοσφαιρικές διοργανώσεις.

Ο ρωσοτουρκικός πόλεμος (1828-29)... και άλλες ιστορίες

Αφορμή για να γράψω το παρόν κείμενο μου έδωσε ένα άρθρο στην ιστοσελίδα http://www.capital.gr/ που δημοσιεύθηκε πριν λίγους μήνες, λίγο πριν την 25η Μαρτίου, με αναφορές τόσο στα ουκρανικά (και στη φάση που βρίσκονταν τότε), όσο και στην εθνική επέτειο. Δυστυχώς δε συγκράτησα το όνομα του συγγραφέα, ούτε μπόρεσα να εντοπίσω ξανά το άρθρο, αν και έψαξα στην ιστοσελίδα (θα φταίει μάλλον ότι γενικά δεν τα πάω καλά με το Κεφάλαιο!). Από μνήμης, λοιπόν, και με την επιφύλαξη ότι ίσως κάτι δεν θυμάμαι καλά, στο περίπου το κείμενο μεταξύ άλλων εξέφραζε την απορία γιατί οι σημερινοί Έλληνες σε σημαντικό ποσοστό αισθάνονται συμπάθεια προς τη Ρωσία και την πολιτική της, αφού "πώς να το κάνουμε, στο Ναβαρίνο μας ελευθέρωσαν, δε μας ελευθέρωσε ο Λάμπρος Κατσώνης". Η προφανής κριτική που άσκησαν αρκετοί σχολιαστές κάτω από το κείμενο είναι ότι ο συγγραφέας αυτής της φράσης παιδαριωδώς παραβλέπει τη συμμετοχή και της Ρωσίας στο Ναβαρίνο. Μόνο ασχετοσύνη με τα γεγονότα, ή το πιθανότερο (και χειρότερο) ιδεολογική τύφλωση μπορεί να εξηγήσει κάτι τέτοιο. Υπάρχουν όμως και άλλα σ' αυτή την υπόθεση...

Πριν κάτι λιγότερο από δέκα χρόνια συζητούσα με έναν - τότε - γνωστό μου ιστορικό. Ξένο, ανατολικοευρωπαίο, όχι ρώσο, αλλά κατά δική του ρήση ρωσόφιλο. Του ανέφερα κάποια στιγμή αυτό που μαθαίνουμε σχετικά με τη ρωσική πολιτική των χρόνων της τουρκοκρατίας, ότι διαρκώς οι τσάροι μας ξεσήκωναν και μετά από λίγο πετύχαιναν τους στόχους για τους οποίους πολεμούσαν, έκαναν ειρήνη με το σουλτάνο και μας άφηναν στο έλεος των τουρκαρβανιτάδων. Δεν είχε κάτι να πει για τα ορλωφικά, εξανέστη όμως όσον αφορά το '21 και την τελική απελευθέρωση. Μου είπε ότι ο σουλτάνος αναγκάστηκε να δεχτεί την ανεξαρτησία της Ελλάδας λόγω του ρωσικού στρατού στα προάστια της Πόλης και ότι επομένως στη Ρωσία χρωστάμε την ανεξαρτησία μας! Υποχώρησα τότε, επιφυλάχτηκα, άλλαξα κουβέντα, σημείωσα τη συνομιλία μας, άλλωστε ήταν ιστορικός ως προς τις σπουδές. Σκέφτηκα ότι θα το ψάξω το θέμα να δω κατά πόσο είχε δίκιο.

Με βάση αυτά που μαθαίνουμε, όχι μόνο στο σχολείο, αλλά και στην τηλεόραση και στα κάθε απόχρωσης σχετικά επετειακά γραπτά, η Ναυμαχία του Ναβαρίνου και η επέμβαση των "προστατιδών δυνάμεων" ήταν η τελευταία καθοριστική πολεμική σύρραξη, μετά την οποία ο σουλτάνος αναγκάστηκε να δεχτεί την ανεξαρτησία της Ελλάδας. Συχνά αναρωτιόμουν (χλιαρά), γιατί η καταστροφή του στόλου του τον εμπόδιζε να κατεβάσει στρατό μέσω Μακεδονίας και Θεσσαλίας, ή να ανεφοδιάσει τον αιγυπτιακό στρατό του Ιμπραΐμ δια ξηράς. Συμβαίνει, όμως, πολλές φορές, να διαβάζω στρατιωτική ιστορία και να μην καταλαβαίνω καλά τα πώς και τα γιατί, οπότε κι αυτή τη διερώτηση την άφηνα πάντα στην άκρη χωρίς να με πολυαπασχολεί. Στη συνήθη εξιστόρηση, λοιπόν, μετά το Ναβαρίνο, το πολύ πολύ βρίσκουμε σε μία γραμμή αναφορά στη Μάχη της Πέτρας, και μετά τα πρωτόκολλα και οι συνθήκες. Του Λονδίνου, της Ανδριανουπόλεως, της Κωνσταντινουπόλεως. Μια παράγραφος για όλες.

Αν ψάξει κανείς λιγάκι, διαπιστώνει τα εξής. Η Συνθήκη της Ανδριανουπόλεως, όταν για πρώτη φορά ο σουλτάνος δέχτηκε να παραχωρήσει κατ' αρχήν αυτονομία στους Έλληνες, δεν αφορούσε αποκλειστικά εμάς. Ήταν η συνθήκη ειρήνης του ρωσοτουρκικού πολέμου του 1828-29, κατά τον οποίο ο στρατός του τσάρου κατατρόπωσε αυτόν του σουλτάνου, προήλασε στην σημερινή Βουλγαρία και μπήκε στην Ανδριανούπολη. Αφορμή του πολέμου ήταν το κλείσιμο των στενών του Βοσπόρου στα ρωσικά πλοία (ζωτικής σημασίας) που εφήρμοσε ο σουλτάνος για αντίποινα στη ρωσική συμμετοχή στο Ναβαρίνο. Με άλλα λόγια, μετά το Ναβαρίνο (1827), ο σουλτάνος όχι μόνο δεν ήταν διατεθειμένος να μας κάνει το χατίρι, αλλά είχε και την αυτοπεποίθηση να προκαλέσει πόλεμο με τη Ρωσία! Χρειάστηκαν δεκάδες χιλιάδες ρώσοι φαντάροι να διασχίσουν τα ανατολικά βαλκάνια και να κατατροπώσουν τουρκικές στρατιές προκειμένου να πειστεί! Η δε Μάχη της Πέτρας (1829), αυτόν τον καιρό μόλις που το έψαχνα για να γράψω αυτό το άρθρο, έμαθα ότι ήταν εξαιρετικά επιτυχημένη ενέδρα του Δημήτριου Υψηλάντη στον τουρκικό στρατό που έφευγε να ενισχύσει στο βορρά το μέτωπο εναντίον των ρώσων.

Να λοιπόν γιατί δεν μπορούσε ο σουλτάνος να ανεφοδιάσει τον Ιμπραΐμ, ή να του στείλει ενισχύσεις. Εν τω μεταξύ, στο Μοριά λάμβανε χώρα γαλλική εκστρατεία εκκαθάρισης (άλλο θέμα κι αυτό που επίσης δε μαθαίνουμε). Αυτή η γαλλική εκστρατεία έδιωξε τους αιγυπτίους από την Πελοπόννησο, την ώρα που οι ρωσικές δυνάμεις γονάτιζαν την Υψηλή Πύλη - και όσες δικές μας δυνάμεις υπήρχαν, όπως και όπου υπήρχαν, παρενοχλούσαν, κάποτε επιτυχημένα. Το Ναβαρίνο ήταν η αρχή της επέμβασης, όχι όμως το τέλος της!

Να σημειωθεί ότι τα παραπάνω δε μειώνουν σε τίποτα την Επανάσταση και τις προσπάθειες και τις θυσίες των αγωνιστών. Τι ήταν η Επανάσταση; Ήταν ανορθόδοξος πόλεμος - αντάρτικο. Κανένα αντάρτικο (εκτός ίσως σε περιπτώσεις εντελώς διαλυμένων κρατών, όπως δεν ήταν τότε η Οθωμανική Αυτοκρατορία) δεν περιμένει ότι θα αντιμετωπίσει τον εχθρό στα ίσια και θα κερδίσει. Ο στόχος είναι πάντα η καταστολή του αντάρτικου και η επαναφορά του προεπαναστατικού status quo να είναι πιο προβληματική και κοστοβόρος από την ικανοποίηση των αιτημάτων των μαχητών, ή μέρους αυτών. Και ο άλλος στόχος είναι, σε πολιτικό επίπεδο, να δημιουργηθούν εξωτερικές συμπάθειες και συμμαχίες, ώστε το αντάρτικο να υποστηριχθεί από εξωτερικές δυνάμεις, εάν είναι δυνατόν και απευθείας με επέμβαση.

Αφήνω, για τις ανάγκες του παρόντος κειμένου, στην άκρη την τεράστια συζήτηση εάν το ελληνικό κράτος που προέκυψε από την Επανάσταση, ως έκταση, δομικά χαρακτηριστικά, πολιτική ιδεολογία και λοιπά ήταν (κοντά σε) αυτό που θα ταίριαζε στο λαό μας, στην ιστορία και τον πολιτισμό του - και συνοψίζω σε δυο γραμμές την πορεία των γεγονότων. Στο συγκεκριμένο αντάρτικο, λοιπόν, αρχικά οι επαναστάτες του Μοριά εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός ότι το 1821 μεγάλα τμήματα του τουρκικού στρατού ήταν απασχολημένα με τον Αλή Πάσα και έτσι σημείωσαν τις πρώτες επιτυχίες και έκαναν τον πρώτο θόρυβο. Στη συνέχεια, κεφαλαιώδους σημασίας η συντριβή της στρατιάς του Δράμαλη στα Δερβενάκια. Απ' όσα μπορώ να καταλάβω, μάλλον η μάχη αυτή, η αποθέωση της ενέδρας και του αντάρτικου, είναι που ξεχωρίζει τα γεγονότα του '21 από παλιότερα αποτυχημένα κινήματα, όπως για παράδειγμα η εξέγερση του Κλαδά, το κίνημα του Σκυλόσοφου ή αυτό του Δασκαλογιάννη που εντάσσεται στα ορλωφικά. Και μετά πια, αφού χάρη στα Δερβενάκια έμεινε ζωντανή η Επανάσταση, καθοριστικής σημασίας η επέμβαση των εξωτερικών δυνάμεων. Όλα αυτά είναι σύμφωνα με την επίσημη ιστορία, η αντίρρησή μου είναι όμως ότι συστηματικά παραλείπεται κάθε αναφορά στον ρωσοτουρκικό πόλεμο καθώς και στη γαλλική εκστρατεία. Θεωρούνται άραγε γεγονότα αμελητέας σημασίας;!

Τον καιρό που προβαλόταν στην ελληνική τηλεόραση εκείνο το αμφιλεγόμενο ντοκιμανταίρ για το 1821 κι εγώ το έβλεπα με ενδιαφέρον από το εξωτερικό μέσω διαδικτύου, θυμάμαι ότι πριν σχηματίσω άποψη περίμενα να δω το τέλος του, να δω πώς θα εξιστορήσει τα γεγονότα της εξωτερικής επέμβασης, συγκεκριμένα αν θα αναφερθεί καθόλου στα ρωσοτουρκικά. Σταμάτησε, όμως, κι αυτό την παράθεση των γεγονότων στο Ναβαρίνο - και προχώρησε να πει πώς στη συνέχεια "το νέο κράτος δημιούργησε το ελληνικό έθνος μέσω των σχολείων που ίδρυσε" κλπ κλπ. Κατά τη διάρκεια των προηγούμενων επεισοδίων, ο καθηγητής Βερέμης, δια στόματος του κορυφαίου των νεοελλήνων διαννοουμένων Τατσόπουλου, μας είχε πληροφορήσει μεταξύ άλλων ότι το κρυφό σχολειό ήταν μύθος όπως και η Αγία Λαύρα, τα όπλα όμως στα χέρια των επαναστατών για τις σφαγές των τούρκων στο Μοριά τα έβαζαν κληρικοί. Να μελετηθούν όλα αυτά, να συζητηθούν και να παρουσιαστούν, καμία αντίρρηση από μένα. Αλλά πριν δοθεί έμφαση στη "διόρθωση" τέτοιων θεμάτων βασικά συμβολικού χαρακτήρα, δεν θα πρέπει πρώτα-πρώτα να μην αποσιωπάται το κεφαλαιώδες γεγονός ότι η ελληνική ανεξαρτησία επετεύχθη με το Μόσκοβο στην Ανδριανούπολη, "το γένος το ξανθόν και ρωμαλέον" δυο βήματα από την Πόλη;

Θυμάμαι ότι τον ίδιο καιρό του ντοκιμανταίρ, μετά το τελευταίο επεισόδιο είχα μπει στη σχετική ιστοσελίδα και είχα σχολιάσει ότι από τη στιγμή που αποσιωπώνται τέτοιας σημασίας γεγονότα, εγώ δεν μπορώ να έχω εμπιστοσύνη σε ο,τιδήποτε άλλο άκουσα και είδα στο συγκεκριμένο έργο. Είχα προχωρήσει περισσότερο και είχα πει ότι την τότε ρωσική επέμβαση δε συμφέρει κανέναν να την θυμάται. Τους δεξιούς που "ανήκουσιν εις την Δύσην", όχι βέβαια και να δεχτούν ότι μας βοήθησε σε κάτι η Ρωσία! Τους αριστερούς, ούτε αυτοί μπορεί να δεχτούν ότι το τσαρικό καθεστώς έκανε κάτι καλό για μας! Ένας άλλος σχολιαστής όμως από κάτω με είχε διορθώσει, παρέχοντας ένα σύνδεσμο που παρουσίαζε τα γεγονότα λίγο πολύ όπως τα παρουσιάζω κι εγώ εδώ, ήταν το μοναδικό ελληνικό κείμενο που έχω συναντήσει μέχρι σήμερα να αποδίδει τη σημασία που αρμόζει στο ρόλο του ρωσικού παράγοντα στα γεγονότα του '21. Η πηγή του; Ένα φύλλο του... Ριζοσπάστη!!! Δυστυχώς δεν κατάφερα να ξαναβρώ τη συζήτηση, μάλλον η σελίδα έχει κατέβει πια. Ούτε και το φύλλο του Ριζοσπάστη μπόρεσα να εντοπίσω πια, αλλά "ο εωρακώς μεμαρτύρηκε και αληθής εστίν η μαρτυρία". Αυτό, για του στραβού το δίκιο, χωρίς να έχω κανένα λόγο να αρνηθώ τυχόν ανοησίες που έχουν γραφεί σχετικά με το '21 σε άλλα άρθρα της συγκεκριμένης εφημερίδας ανά τα χρόνια, ούτε να τις δικαιολογήσω.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Συνήθως σε όσα από τα κείμενά μου είναι σχετικά μεγάλα, ξεφεύγω σε διάφορες προεκτάσεις και συνειρμούς. Δεν προτίθεμαι να αφήσω τούτο εδώ να αποτελέσει εξαίρεση!

Κάτι άλλο που ακούμε συχνά πυκνά είναι ότι μετά τα ορλωφικά οι Έλληνες ψυχράνθηκαν με τη Ρωσία, και έπαψαν να ελπίζουν σε βοήθεια ή συνεργασία με εκεί. Δε νομίζω ότι αυτό επιβεβαιώνεται από τα γεγονότα. Είναι γνωστό π.χ. ότι κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού Πολέμου, η κοινή γνώμη στο Βασίλειο της Ελλάδος πίεζε πολύ έντονα για συμμετοχή στον πόλεμο στο πλευρό της Ρωσίας. Ίσως οι άνθρωποι τότε θυμούνταν ακόμα τη ρωσική επέμβαση που έχουμε ξεχάσει εμείς! Είναι γνωστό ότι χρειάστηκε ναυτικός αποκλεισμός του λιμανιού του Πειραιά από βρετανικά πολεμικά για να ''πειστεί' η ελληνική κυβέρνηση να μην προχωρήσει σε κάτι τέτοιο.

Απ' ότι φαίνεται, όμως, και στην κοινή γνώμη της Ρωσίας κατά τις δεκαετίες 1830-1850 τουλάχιστον, ήταν γνωστά και δημοφιλή τα πρόσωπα και τα ονόματα των αγωνιστών της επανάστασης του '21. Προς μεγάλη μου έκπληξη όταν πριν μερικά χρόνια διάβασα σε αγγλική μετάφραση τις Νεκρές Ψυχές του Νικολάι Γκόγκολ, σε ένα από τα σπίτια που επισκέπτεται ο κεντρικός ήρωας, μέρος της διακόσμησης στον τοίχο αποτελούν προσωπογραφίες του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου, του Μιαούλη, του Κανάρη και της Μπουμπουλίνας. Επιπλέον, ο Christopher English, μεταφραστής και σχολιαστής του Γκόγκολ, μας πληροφορεί ότι η Μπουμπουλίνα κάνει την εμφάνισή της τον 19ο αιώνα σε ρωσικά φυλλάδια με εικονογραφημένες λαϊκές ιστορίες (lubok) - μια Μπουμπουλίνα που δεν έχει καμία σχέση με το ιστορικό πρόσωπο της καπετάνισσας, αλλά πρόκειται για ένα στοιχείο που δείχνει την οικειότητα με την οποία περιέβαλε ο ρωσικός λαός του 19ου αιώνα τη μνήμη των δικών μας ηρώων (παράβλεπε την ανιστόριτη παρουσία του Μεγαλέξαντρου στο δικό μας λαϊκό θέατρο σκιών).

Μερικές δεκαετίες αργότερα, βεβαίως, φτάνουμε στην περιβόητη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, συνθήκη ειρήνης ενός άλλου ρωσοτουρκικού πολέμου, που προέβλεπε την δημιουργία της Μεγάλης Βουλγαρίας και ευτυχώς δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Ακολουθούν δικές μου σκέψεις. Νομίζω με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου η Ρωσία αποδέχεται ότι η Ελλάδα θα παραμείνει έξω από τη δική της σφαίρα επιρροής, και ψάχνει να δημιουργήσει κάποιο άλλο κράτος στην περιοχή μέσω του οποίου θα προβάλει τα συμφέροντά της. Προφανώς, προσπαθεί το κράτος αυτό να είναι όσο πιο ισχυρό γίνεται. Η Βουλγαρία υπήρξε πράγματι δορυφόρος ουσιαστικά τόσο της τσαρικής όσο και της κομμουνιστικής Ρωσίας μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Προκειμένου να δώσει περιεχόμενο και ιδεολογικό υπόβαθρο στην υποστήριξη αυτού του δορυφόρου (ίσως-ίσως να εξασφαλίσει ότι δε θα τον φάει κι αυτόν η Αγγλία), η ρωσική πολιτική καταπίπτει στην εθνοφυλετική θεωρία του πανσλαβισμού. Ο φυλετισμός ήταν πολύ της μόδας στην Ευρώπη τον 19ο αιώνα - παραφράσσοντας μια ρήση την οποία πολύ συχνά αναφέρει ο Γιανναράς, φαντάζομαι ο Σβορώνος θα έλεγε ότι οι ιστορικοί και οι εθνολόγοι τότε ασχολούνταν με τη ζωολογία! Αλλά αν για τον κάθε δυτικό, για τον κάθε Fallmerayer... τι να μας πει απ' τη ζωή του, πολύ φυσικό να μπερδεύει την εθνολογία με τη ζωολογία... για ένα λαό όμως που έμαθε Πολιτισμό απ' την Κωνσταντινούπολη, ο φυλετισμός είναι πτώση... ούτε η πρώτη βέβαια ούτε η τελευταία.

Μεγάλα θέματα ανοίγω όμως! Τον 19ο αιώνα, όχι μόνο τον καιρό του Αγ. Στεφάνου αλλά από πιο πριν, σαφώς το 1828-29 και από περασμένους αιώνες, η Ρωσία ήταν μια αυτοκρατορία που λειτουργούσε όπως οι υπόλοιπες της εποχής. Η άρχουσα τάξη της εκδυτικισμένη. Οι στόχοι της πολιτικής της, ιμπεριαλιστικοί, αποικιοκρατικοί. Η Αυλή δεν ήξερε καλά καλά τη γλώσσα του λαού που κυβερνούσε, μιλούσε γαλλικά! Ο ίδιος ο Πούσκιν, ο εθνικός τους ποιητής, έγραψε κάποια έργα στα γαλλικά. Αν δεις το σύνδεσμο που έδωσα και πριν για τα γεγονότα του 1828-29, οι στρατάρχες Γερμανοί! Ο Λογκίνος Χέυδεν που ξέρουμε από το Ναβαρίνο ήταν Ολλανδός! Ε, και τότε γιατί με κόφτει εμένα τόσο πολύ που δεν αναγνωρίζουμε τη συμβολή του ρωσοτουρκικού πολέμου στην επίτευξη της ανεξαρτησίας μας; Γιατί εκ συστήματος παραλείπουμε σημαντικά και αληθή ιστορικά γεγονότα, γι' αυτό...

Το 10ο αιώνα οι Ρώσοι πήραν από τους δικούς μας προγόνους όχι μόνο το χριστιανισμό, αλλά και πολλά στοιχεία που αφορούσαν την οργάνωση του κράτους, την πολιτική σκέψη... σαφώς την τέχνη, την κοσμοθεωρία... όχι όλα, σε καμία περίπτωση! Για παράδειγμα, κοινή διαπίστωση όποιου έχει ή είχε ποτέ την παραμικρή επαφή με ρώσους ή τη Ρωσία είναι ότι την αίσθηση του μέτρου δεν την άγγιξαν ποτέ! Οι δυο λαοί βρέθηκαν λοιπόν ξαφνικά με, επιφανειακά τουλάχιστον, πολλά κοινά στοιχεία. Στους αιώνες που ακολούθησαν, ο καθένας αντιμετώπισε τις δικές του ιστορικές περιπέτειες, και, με τη μία ή την άλλη διαδικασία, απομακρύνθηκαν από το "σημείο τομής" του 10ου αιώνα - σημείο αφετηρίας πολιτισμού, μάλιστα, για τους Ρώσους. Ε, δέκα αιώνες μετά, όσοι από εμάς τους νεοέλληνες ψαχνόμαστε προς την κατεύθυνση του ρωμαίικου ελληνισμού και όσοι από τους νεορώσους ψάχνουν τη γνησιότητα του δικού τους πολιτισμού στο Κίεβο του Βλαδίμηρου και στο Νόβγκοροντ του Αλεξάνδρου Νιέφσκυ είναι πολύ φυσικό να αισθάνονται, ίσως όχι αδέρφια, αλλά ας πούμε ξαδέρφια. Είμαστε βέβαια και οι δύο ισχνές μειοψηφίες. Όλοι οι υπόλοιποι ("ανήκοντες εις την Δύσην", κομμουνιστές, εθνικιστές, αρχαιόπληκτοι, εκσυγχρονιστές, αρθρογράφοι του capital κλπ)... ένθεν κακήθεν (πανσλαβιστές, ιμπεριαλιστές, πουτινικοί κλπ) δεν υπάρχει κανένας λόγος να αισθάνονται έτσι, εκτός ίσως υπό την επήρεια κάποιου λανθάνοντος και ασυναίσθητου πολιτισμικού βιώματος και κάποιας ιστορικής μνήμης, που ίσως κάποια στιγμή τους οδηγήσει σε αναζητήσεις... ίσως και όχι. Ώστε: δεν υπάρχει ιστορικός - πολιτισμικός λόγος ο νεορωμηός να αισθάνεται συμπάθεια προς την πολιτική του Πούτιν, ή και προς την εκδυτικισμένη πολιτική της Ρωσικής Αυτοκρατορίας του 19ου αιώνα, αυτό όμως δε δικαιολογεί τη διαγραφή ιστορικών γεγονότων.

Δεν ξέρω αν γίνεται αντιληπτό αυτό που γράφω περί σταδιακής (κάποτε και απότομης) απομάκρυνσης και των δύο λαών από το, κατά σημαντικό ποσοστό κοινό, πολιτισμικό υπόβαθρο του 10ου αιώνα. Είναι αλήθεια ότι τέτοιες κουβέντες είναι πολύ επικίνδυνο να καταντήσουν αερολογίες. Είναι επίσης αλήθεια ότι συχνά είναι δυσδιάκριτα τα όρια του τι αποτελεί παρέκκλιση και τι όχι. Τέλος, είναι ακόμα εύλογη η διερώτηση του πού εντοπίζεται η παρέκκλιση - κατάπτωση και πού απλώς έχουμε αναπόφευκτη εξέλιξη, δεδομένων των νέων συνθηκών. Κάποτε όμως τα πράγματα είναι σαφή: ανέφερα παραπάνω και επαναλαμβάνω, όταν τοποθετείς την αρχή του Πολιτισμού σου στη συνάντησή σου με τη ρωμηοσύνη, τότε ο πανσλαβισμός είναι πτώση!

Ανέφερα επίσης ακροθιγώς παραπάνω τον Αλέξανδρο Νιέφσκυ. Νομίζω αυτή η ιστορική προσωπικότητα, η ζωή του, το έργο του, κυρίως δε οι διαφορετικοί τρόποι ερμηνείας και αποτίμησης αυτών, παρέχουν ένα θαυμάσιο παράδειγμα όπου σαφώς διακρίνονται οι νοοτροπίες: η "καθ' ημάς" και η "παρεκκλίνουσα" - δυτικότροπη - νεωτερική.

Η πλειοψηφία των ανθρώπων που έχουν έστω ακούσει τον Αλέξανδρο Νιέφσκυ τον γνωρίζουν μέσα από το προπαγανδιστικό και, για τη δική μας αισθητική, γραφικό έως κωμικό κινηματογραφικό έργο του Αϊζενστάιν. Εκεί παρουσιάζεται σαν ένας ατρόμητος πολέμαρχος, ένας ήρωας που κατατρόπωσε τους εισβολείς Τεύτονες Ιππότες (κατ' ακρίβεια, τους Ιππότες του Τάγματος της Λιβονίας - Λετονίας, που ήταν παρεμφερές και σχετιζόμενο, αλλά επειδή τεύτονες = γερμανοί, η αναφορά στους Τεύτονες εξυπηρετούσε προφανώς λόγους προπαγάνδας). Αυτή είναι η συνήθης άποψη της ρωσικής ιστοριογραφίας, τσαρικής, κομμουνιστικής και πουτινικής.

Μια άλλη σχολή σκέψης, θα έλεγε κανείς η αποδομητική, η Ρεπούση της Ρωσίας, θεωρούν τον Αλέξανδρο προδότη! Έναν μεσαιωνικό Κουΐσλινγκ, που κάλεσε τους Μογγόλους στη Ρωσία και τους έκανε επικυρίαρχους! Ενδεχομένως ενδόμυχα δεν του συγχωρούν ποτέ ότι αντιστάθηκε στην "εκπολιτιστική" εκστρατεία της Δύσης!

Ο Αλέξανδρος Νιέφσκυ έζησε στο πρώτο μισό του 13ου αιώνα και υπήρξε ηγέτης - πρίγκηπας της πολιτείας του Νόβγκοροντ, μιας πολιτικής οντότητας στα βόρεια της Ρωσίας, ιδιαίτερα πλούσιας από το εμπόριο της γούνας μέσω της βαλτικής αλλά και μέσω χερσαίων ευρασιατικών εμπορικών δρόμων. Με πολίτευμα μάλλον ολιγαρχικό - αριστοκρατικό - πλουτοκρατικό, ενδεχομένως συγκρίσιμο με αυτό των σύγχρονών του εμπορικών πόλεων της Ιταλίας που γνωρίζουμε καλύτερα, της Βενετίας, της Γένοβας, της Πίζας.

Γείτονές του τον καιρό του Αλεξάνδρου, στα νότια άλλες ρωσικές ηγεμονίες, στα βόρεια οι Σουηδοί, στα δυτικά τα ρωμαιοκαθολικά γερμανικά μοναστικά τάγματα, οι τεύτονες και οι λιβόνιοι ιππότες, στα ανατολικά και όλο και περισσότερο στα νότια οι Μογγόλοι και οι ομοειδείς τους Τάταροι της Χρυσής Ορδής.

Οι Μογγόλοι λοιπόν του Τζέγκις Χαν και των επιγόνων του, το 13ο αιώνα προχωρούσαν, έσφαζαν και έκαιγαν όπως δείχνει ο παραπάνω χάρτης που έκλεψα από το σχετικό άρθρο στη wikipedia. Είχαν κι ένα χαρακτηριστικό, δε σκάμπαζαν πολλά ούτε από πολιτισμικά ούτε θρησκευτικά. Η δυναστεία του Τζένγκις Χαν ασπάστηκε κάποια στιγμή το σουνιτικό Ισλάμ, πιθανότατα για πολιτικούς λόγους, αλλά δεν είχε και ιδιαίτερο ενδιαφέρον ούτε να προσηλυτίσει πληθυσμούς ούτε να πειράξει τρόπους ζωής... μόνο να λεηλατήσει και να σφάξει πληθυσμούς! Σ' αυτό το πλαίσιο και με τέτοιου μεγέθους κίνδυνο εξ' ανατολών, ο Αλέξανδρος Νιέφσκυ - ίσως μόνος σε όλη την Ευρασία - λύτρωσε την πολιτεία του από τις μογγολικές επιδρομές, καθιστώντας την φόρου υποτελή στην Ορδή, χωρίς πόλεμο, με διπλωματία και δωροδοκίες (εν πολλοίς συνώνυμα τα δύο, ε, ισχύει ακόμα αυτή η συνωνυμία μάλιστα).

Οι εχθροί από βορρά και δύση, αντίθετα, ήταν άλλη ιστορία. Οι μεν Σουηδοί ήταν σχεδόν προαιώνιοι αντίπαλοι του Νόβγκοροντ, είχαν αψιμαχήσει αρκετές φορές στο παρελθόν για τον έλεγχο της ανατολικής απόληξης του βαλτικού εμπορίου και θα πολεμούσαν ξανά στο μέλλον, και μετά τη δημιουργία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας από τη συννένωση των σκόρπιων ηγεμονιών. Τα δε τάγματα των ιπποτών - μοναχών... άλλο θέμα πάλι. Αυτά τα τάγματα ιδρύθηκαν ουσιαστικά στα λατινικά κράτη της ανατολικής μεσογείου που δημιουργήθηκαν με τις σταυροφορίες. Όταν τα κράτη αυτά ανακατελείφθησαν από τους σαρακηνούς, οι μοναχοί - ιππότες βρήκαν καταφύγιο... από δω κι από κει. Στην περίπτωση των Τευτόνων Ιπποτών, μετά από κάποιες περιπλανήσεις κατέληξαν στη Βαλτική, με αποστολή να εκχριστιανίσουν με τα σπαθί τους τελευταίους ειδωλολάτρες της Ευρώπης, τους Λιθουανούς και άλλους αυτόχθονες της περιοχής. Όταν αυτό πραγματοποιήθηκε (ή και παράλληλα), έμειναν και λειτούργησαν κι αυτοί ως κράτος στην περιοχή, κράτος φύσει πολεμοχαρές και μάλιστα με εχθρικές διαθέσεις εναντίον των "αιρετικών" ρωσικών ηγεμονιών. Περιττό να αναφερθεί ότι περιθώρια διπλωματίας και συνεννόησης με τους φανατικούς παπικούς των μοναστικών - ιπποτικών ταγμάτων δεν υπήρχαν ούτε κατά διάννοια εάν το Νόβγκοροντ ήθελε να διατηρήσει την Πίστη, τον Πολιτισμό και τον τρόπο ζωής του. Οι Μογγόλοι απεδείχθησαν πιο συνεννοήσιμοι!

Στα πλαίσια αυτά, λοιπόν, ο Αλέξανδρος Νιέφσκυ κατατροπώνει κατ' αρχήν σε ηλικία 19 ετών τους Σουηδούς στη Μάχη του (ποταμού) Νέβα και αποκρούει την εισβολή τους, σε ένα ιστορικό επεισόδιο που μάλλον μπορεί να θεωρηθεί "business as usual", λαμβάνοντας υπόψη το παρελθόν και το μέλλον των ρωσο-σουηδικών πολέμων. Και λίγα χρόνια αργότερα, έχοντας ήδη εξασφαλίσει την εύνοια των Μογγόλων, κατατροπώνει τους Λιβονίους Ιππότες στη Μάχη επί του Πάγου που αποτελεί και το κύριο θέμα της ταινίας του Αϊζενστάιν.

Γιατί τις έγραψα όλες αυτές τις φλυαρίες; Για να αιτιολογήσω την άποψή μου ότι 200 και κάτι χρόνια μετά τον εκχριστιανισμό - εκπολιτισμό των Ρώσων, στην πολιτική αντίληψη ίσως της μεγαλύτερης προσωπικότητας της ρωσικής ιστορίας, επιβιώνουν κριτήρια δικά μας... "βυζαντινά"... ρωμέικα... Προτεραιότητα η ευημερία των κατοίκων, η ειρήνη του κράτους. Με κάθε μέσο διπλωματικό, κατά κόρον με δωροδοκίες ανήσυχων βαρβάρων. Και ο πόλεμος ως αναγκαίο κακό, ο αμυντικός μάλιστα. Εκεί πια όπου η διπλωματία δεν έχει ελπίδες. Ο ηρωικός πόλεμος αυτοθυσίας εναντίον ισχυρότερου εχθρού για να μη σε πούνε δειλο, ενώ υπάρχει δυνατότητα αποτροπής του... αυτό το παράξενο εφεύρημα - ιδεολόγημα της μεσαιωνικής δυτικής Ευρώπης... άγνωστο πράγμα και άτοπο.

Για το γεγονός ότι απέτρεψε τη σφαγή και τον εξανδραποδισμό του λαού του από τα μογγολικά στίφη, "εμείς" θυμόμαστε αλλά και προσκυνούμε τον Αλέξανδρο Νιέφσκυ ως Ειρηνοποιό. Μακάριο ως ειρηνοποιό. Και αφήνουμε τους δυτικόμυαλους (τους "παρεκκλίνοντες", για να κλείσω τον κύκλο και να επανέλθω στα προηγούμενα), εθνικιστές και αποδομητές, να τσακώνονται οι δυο τους αν ήταν ήρωας ή προδότης. Τόσα καταλαβαίνουνε και οι μεν και οι δε!

ΥΓ1 Ευχαριστώ τη Τζούλια που μου έδωσε την άδεια να χρησιμοποιήσω την εικόνα της του Αγίου Αλεξάνδρου.

ΥΓ2 Είδες πώς τα κατάφερα πάλι να ξεκινήσω από το '21 και να φτάσω μέχρι τον Τζέγκις Χαν;