Η Δανιηλίς

Συνεχίζουμε δυνατά με περισσότερο Βίο Βασιλείου!

Πριν ο Βασίλειος Α' καταλάβει το θρόνο, και αφού πέρασε κάποια χρόνια αιχμάλωτος του Κρούμου - από δύο, τρία έως εικοσιπέντε, ανάλογα ποιον διαβάζεις - αποφάσισε να αφήσει τη χήρα μητέρα του και τη γενέτηρά του Αδριανούπολη στη "Μακεδονία της Θράκης" (!) και να κυνηγήσει την τύχη του στη Βασιλεύουσα Πόλη. Εκεί γνωρίστηκε με κάποιον Θεόφιλο Παιδευόμενο, μικρόν το δέμας, αλλά συγγενή του τότε βασιλέα Μιχαήλ Γ'. Ο Θεόφιλος αυτός - "το Θεοφιλίδιον τούτο", λέει ειρωνικά ο Πορφυρογέννητος - θα πρέπει να είχε κάποια σημαντική θέση στο παλάτι, και, αν όχι δική του αυλή, πάντως κάποιου είδους ακολουθία και παρατρεχάμενους. Σ' αυτούς τους παρατρεχάμενους μπόρεσε να συμπεριληφθεί και ο Βασίλειος και αυτή ήταν η πρώτη επαφή του με την κρατική διοίκηση.

Γύρω στο 850, το "Θεοφιλίδιον" χρειάστηκε να κατέβει στην Πελοπόννησο για να διευθετήσει μια κρατική υπόθεση. Φτάνοντας στην Πάτρα, πήγε να προσκυνήσει στον Άγιο Ανδρέα, όπου εγκαταβιούσε εκείνο τον καιρό, λέει ο Πορφυρογέννητος, κάποιος άγιος μοναχός που είχε το προορατικόν χάρισμα. Όταν μπήκε στο ναό ο Θεόφιλος, και παρ' ότι ήταν γνωστή η θέση του στο παλάτι, ο μοναχός δεν ασχολήθηκε καν να του δώσει την ευχή του· αντίθετα, όταν λίγο αργότερα μπήκε με τη σειρά του να προσκυνήσει ο άσημος ακόμα υπηρέτης Βασίλειος, ο μοναχός σηκώθηκε και του απέδωσε τον συνηθισμένο προς βασιλείς χαιρετισμό. "Την εξ' έθους τοις βασιλεύσιν ευφημίαν", ό,τι κι αν σήμαινε αυτό. Οι παριστάμενοι παρατήρησαν τη διαφορά, τη συζήτησαν και έξω απ' το ναό, και πες - πες το γεγονός διαδόθηκε στην πόλη και έφτασε και στα αυτιά της Δανιηλίδας.

Η Δανιηλίς ήταν μια πάμπλουτη γυναίκα, χήρα κάποιου Δανιήλ. Την έλεγαν, δηλαδή, Δανιηλίδα, για τον ίδιο ακριβώς λόγο που την προγιαγιά μου την έλεγαν Λευτέραινα! Όταν αυτή έμαθε τα καθέκαστα, πήγε και βρήκε τον προορατικό μοναχό και του έκανε παράπονα ή του ζήτησε εξηγήσεις. Εγώ είμαι αρχόντισσα εδώ και με ξέρεις και με βλέπεις και ποτέ δε με υποδέχτηκες έτσι, ούτε εμένα ούτε το γιο μου ούτε τον εγγονό μου, πώς τιμάς μ' αυτόν τον τρόπο έναν ταπεινό και ξένο υπηρέτη;! Ο μοναχός της εξήγησε ότι στο πρόσωπο αυτού του ανθρώπου προείδε τον μελλοντικό βασιλέα των Ρωμαίων, και έκτοτε η χήρα έψαχνε αφορμή να τον προσεταιριστεί.

Ο Θεόφιλος τελείωσε τις δουλειές του στην Πελοπόννησο και αναχώρησε για την Κωνσταντινούπολη· ο Βασίλειος, όμως, αρρώστησε και έμεινε για λίγο περισσότερο στην Πάτρα να αναρρώσει. Ήταν η ευκαιρία που ζητούσε η Δανιηλίδα, η οποία τον φιλοξένησε, τον γέμισε δώρα - χρυσό, δούλους, υφάσματα - με μόνο αντάλλαγμα την αδελφοποίηση του Βασιλείου με το γιο της και την υπόσχεση ότι θα τους θυμόταν όταν θα ανέβαινε στο θρόνο του. Υποτίθεται ότι σ' αυτή την εξιστόρηση υπονοείται και ερωτικό στοιχείο ανάμεσα στο Βασίλειο και στη χήρα, αλλά εγώ δεν μπόρεσα να το διακρίνω! Όπως και να έχει πάντως, με τον πλούτο που αποκόμισε ο Βασίλειος απ' αυτό το ταξίδι μπόρεσε να αγοράσει σημαντική κτηματική περιουσία στη Μακεδονία - στη "Μακεδονία της Θράκης", φαντάζομαι, όπου ήταν και η ιδιαίτερη πατρίδα του.

Εκεί ο Πορφυρογέννητος αφήνει προσωρινά τη ζάπλουτη πατρινή και προχωράει σε ένα λίβελο εναντίον του Μιχαήλ Γ', που αποτελείται από διάφορες παλαβές ιστορίες, κωμικές ή αηδιαστικές, όπως το πάρει κανείς! Έχει σκοπό να δείξει πόσο κακός ηγεμόνας ήταν ο Μιχαήλ, ώστε να δικαιολογήσει, προφανώς, τη δολοφονία του. Φροντίζει, πάντως, καλού - κακού  να αποσιωπήσει και το ρόλο του Βασιλείου στη δολοφονία! Στη συνέχεια προχωράει με εξιστόρηση των πολεμικών γεγονότων επί Βασιλείου, κάποια από τα οποία περιέλαβα κι εγώ στην προηγούμενη ανάρτηση, και μετά απαριθμεί τα δημόσια έργα του, κυρίως πάμπολλους ναούς μέσα στο συγκρότημα των παλατιών και γενικότερα στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και άλλα διάφορα όπως δημόσιες κρήνες και τέτοια.

Κάπου εμβόλιμα ξαναπιάνει τη Δανιηλίδα και διηγείται την υπόλοιπη ιστορία της, ως εξής. Όταν ανέλαβε (πιο σωστά: σφετερίστηκε) την εξουσία ο Βασίλειος, κατ' αρχήν έδωσε στον αδελφοποιτό του Ιωάννη υιο Δανιηλίδος θέση πρωτοστράτορος και επιπλέον, για κάποιο λόγο, ονόμασε την ίδια βασιλομήτορα. 'Η μάλλον, ο λόγος είναι προφανής, είναι ο συνήθης διαχρονικός λόγος και είναι τα λεφτά της. Με κάποια αφορμή ή με κάποια δικαιολογία, θα έπρεπε πιο σωστά να πω.

Η ίδια η χήρα, όταν πληροφορήθηκε ότι η προφητεία του μοναχού πραγματοποιήθηκε, θέλησε να ανέβει αυτοπροσώπως στην Κωνσταντινούπολη να δει τον παλιό της φιλοξενούμενο και να επωφεληθεί από την καινούρια του θέση. Το 867 ήταν που έγινε βασιλέας ο Βασίλειος σε ηλικία 56 ετών, επομένως κάπου μετά από αυτή τη χρονολογία θα τον επισκέφθηκε η Δανιηλίδα, η οποία, αν πιστέψουμε κάποιες (ψιλοαυθαίρετες, δοκεί μοι) εκτιμήσεις θα ήταν τότε στα σαρανταφεύγα της. Επειδή δεν μπορούσε να διανύσει την απόσταση με τα πόδια και είχε ούτως ή άλλως και πολλούς υπηρέτες στη δούλεψή της, ξάπλωσε σε ένα ανάκλιντρο και την κουβάλησαν σε όλο το δρόμο οι δούλοι της.

Έφερε πολλά δώρα στο νέο βασιλέα: χρυσά και ασημένια σκεύη, εκατοντάδες ευνούχους για το παλάτι, πάμπολλα υφάσματα όλων των ειδών, μαζί και τις υπαλλήλους της γυναίκες υφάντρες που τα είχαν φτιάξει. Η έμφαση στα υφαντά και τις υφάντρες κάνει τον Ράνσιμαν να συμπεραίνει ότι η χήρα θα είχε κληρονομήσει από τον άντρα της σημαντικά εργαστήρια κλωστοϋφαντουργίας στη βόρεια Πελοπόννησο. Αλλά θα είχε και κτηματική περιουσία, καθώς ο Πορφυρογέννητος μας λέει ότι δώρισε στο παλάτι "ου μικρόν και της Πελοποννήσου μέρος". Πριν επιστρέψει στην Πάτρα, πήρε τα μέτρα του εσωτερικού της Νέας Εκκλησίας - αυτής που έχτιζαν οι ναύτες του πολεμικού στόλου με αποτέλεσμα να μην προλάβουν να βοηθήσουν τις πολιορκούμενες Συρακούσες, όπως έγραφα στο προηγούμενο - με σκοπό να στείλει χαλιά κατάλληλου μεγέθους που να καλύψουν και να κοσμήσουν όλο το δάπεδο του ναού. Χαλιά από τις κλωστοϋφαντουργίες της, θα πρέπει φαντάζομαι να υποθέσουμε. Γύρισε στην Πάτρα κουβαλητή και πάλι, αλλά οι εκατέρωθεν ανταλλαγές δώρων και τιμών συνεχίστηκαν και εξ' αποστάσεως κατά τα επόμενα χρόνια.

Το 886 πεθαίνει από πυρετό ο Βασίλειος και κάποια στιγμή πριν ή μετά από αυτόν πεθαίνει και ο γιος της χήρας, ο πρωτοστράτωρ Ιωάννης. Η ίδια ζει ακόμα, όπως ζει και ο μοναχός που είχε προφητεύσει την ανάρρηση του Βασιλείου. Κάποια στιγμή ο μοναχός τη συναντά στην Πάτρα και την πληροφορεί ότι της μένουν ακόμα δύο χρόνια ζωής! Η Δανιηλίς αποφασίζει να τα εκμεταλλευτεί και κινεί πάλι για τη Βασιλεύουσα, με το ίδιο μεταφορικό μέσο όπως και στο παρελθόν! Συναντά το διάδοχο του Βασιλείου, Λέοντα ΣΤ' το Σοφό, τον γεμίζει κι αυτόν δώρα και τον καθιστά και κληρονόμο της μεγάλης περιουσίας της! Αναχωρεί και πάλι για να τελειώσει τη ζωή της και να ταφεί στη γενέτηρά της· μεθ' ολίγου χρόνου, ο Λέων στέλνει τον πρωτοσπαθάριο Ζηνόβιο για να καταγράψει τον πλούτο που πρόκειται να περάσει στο παλάτι. Ο Ζηνόβιος φτάνει στη Ναύπακτο κι εκεί συναντά τον Δανιήλ, εγγονό της χήρας, που τον πληροφορεί ότι η γιαγιά του ήδη πέθανε. Προχωρούν μαζί στην απογραφή των περιουσιακών στοιχείων και των γαιών που περνούν πια απ' ευθείας στην ιδιοκτησία της βασιλικής οικογένειας. Μαζί με όλα τα άλλα που καταγράφονται και δεν έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, σημειώνεται και μεγάλος αριθμός δούλων, τρεις χιλιάδες από τους οποίους απελευθερώνονται και στέλνονται ως έποικοι στην Κάτω Ιταλία, στο Θέμα Λαγοβαρδίας.

Και εδώ τελειώνει η ιστορία της πάμπλουτης πατρινής χήρας Δανιηλίδας, ιστορία αρκετά ασυνήθιστη, που μας επιτρέπει να σκεφτούμε και να παρατηρήσουμε μερικά πράγματα! Και πρώτα - πρώτα, τι απ' όλα αυτά μπορούμε να πιστέψουμε; Φαίνεται πως ούτε η όλη ιστορία ούτε η Δανιηλίς η ίδια εμφανίζονται σε κάποια άλλη πηγή της εποχής, εκτός από κείμενα μεταγενέστερα που θεωρείται ότι αντιγράφουν το Βίο Βασιλείου. Έχει διατυπωθεί η θεωρία ότι ήταν... σλάβα, αλλά νομίζω ότι αυτά δεν είναι σοβαρά πράγματα. Μέχρι και το Τζερόνιμο των Απάτσι θα έχει βρεθεί κάποιος που θα τον έχει βγάλει σλάβο! Κι άμα κάτσω ν' ασχοληθώ και με το τι λέει το λόμπι της ντιγκιντάγκας, είμαι βέβαιος ότι όλο και κάποιος από εκεί θα την έχει βγάλει λοατκιπλασπλάς ή κάτι τέτοιο. Αλλά δεν θα κάτσω ν' ασχοληθώ.

Μια σοβαρή σκέψη που διατυπώνεται είναι ότι η επίσκεψη της φορτωμένης με δώρα χήρας στην Πόλη παραπέμπει στην επίσκεψη της Βασίλισσας του Σαβά στο Σολομώντα. Ως γνωστόν, εκτός από τη σοφία του, ο Σολομών έμεινε στην ιστορία και για την πλούσια οικοδομική δραστηριότητα που ανέπτυξε. Και επειδή ούτως ή άλλως και του Βασιλείου η οικοδομική δραστηριότητα υπερτονίζεται - οι ανεγέρσεις και επιδιορθώσεις ναών περιγράφονται μία προς μία με λεπτομέρειες - εικάζουν κάποιοι μελετητές ότι προστίθεται στην αφήγηση κι αυτό το περιστατικό για να αναδείξει τον πρώτο Μακεδόνα βασιλέα σαν νέο Σολομώντα. Σ' αυτό το πλαίσιο, ο κύριος Ηλίας Αναγνωστάκης φτάνει στο σημείο να θεωρεί όλη την ιστορία καθαρή επινόηση και το πρόσωπο της Δανιηλίδος ανύπαρκτο.

Εμένα πάλι το πιο απίστευτο σημείο σ' όλη την αφήγηση μου φαίνεται ο ισχυρισμός ότι ο εγγονός της χήρας δέχτηκε να περάσουν όλα τα πλούτη της οικογένειάς του στη βασιλική οικογένεια, χωρίς αντίρρηση, χωρίς να διεκδικήσει για τον εαυτό του και μάλιστα συνεργάστηκε και μετά χαράς με τον πρωτοσπαθάριο για να καταγραφούν και να παραχωρηθούν πιο εύκολα! Επειδή, δε, η αλήθεια είναι ότι θυμάμαι καλύτερα τον Αστερίξ παρά την Παλαιά Διαθήκη, το κουβαλητό ταξίδι από την Πάτρα στην Κωνσταντινούπολη μού θύμισε μάλλον κάτι σαν αυτό:

Ας υποθέσουμε, τέλος πάντων, ότι η χήρα ήταν πραγματικό πρόσωπο και ως προς τα βασικά της σημεία η ιστορία της σχετικά ακριβής. Μπορούμε κάλλιστα να δεχτούμε τον εύστοχο παραλληλισμό με τη βιβλική διήγηση για τη Βασίλισσα του Σαβά και να συμφωνήσουμε ότι ένας πυρήνας πραγματικότητας καλωπίζεται, φτιασιδώνεται και διογκώνεται προκειμένου να θυμίζει περισσότερο τη βιβλική διήγηση.

Μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση η πληροφορία για τον (επαν)εποικισμό της Κάτω Ιταλίας με τρεις χιλιάδες απελεύθερους πρώην δούλους - δουλοπάροικους, φαντάζομαι. Λόγω της περιοχής όπου λαμβάνει χώρα όλη η ιστορία της Δανιηλίδας, θα πρέπει να ήταν κάτοικοι βόρειας Πελοποννήσου, περιοχή Πατρών, ή ίσως το πολύ - πολύ περιοχή Ναυπάκτου - θέμα Νικοπόλεως. Θυμίζω τι έλεγα στην προηγούμενη ανάρτηση για το σλαβικό πληθυσμό του Έλους πιο νότια, στη Λακωνία. Και ας βάλουμε και μερικές ημερομηνίες.

Ο Πορφυρογέννητος γράφει Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν γύρω στο 950 και μας λέει ότι στην περιοχή του Έλους κατοικούσαν ακόμα σλάβοι. Πιο νωρίς, κατά την παραμονή του στόλου στο Γέρακα, οι εν λόγω σλάβοι του Έλους είναι ποιμένες και απ' ότι φαίνεται ακόμα ειδωλολάτρες. 877-878 αυτά, τον καιρό της πολιορκίας των Συρακουσών. Σαν να λείπουν τελείως οι αναφορές σε αξιόλογα αστικά κέντρα και αστική ζωή.

Σε αντίθεση με αυτά, στη βόρεια Πελοπόννησο και ευρύτερη περιοχή Πατρών - Ναυπάκτου, βλέπουμε τα εξής. Ήδη πριν το 850, δυνατότητα συσσώρευσης πλούτου, κτηματικού αλλά ίσως και "βιοτεχνικού". Η πλούσια χήρα έγινε πλούσια χήρα γιατί ο μακαρίτης ο άνδρας της έφτιαξε ή κληρονόμησε περιουσία! Επίσης, το προσκύνημα του Αγίου Ανδρέα στην Πάτρα το 850 λειτουργεί κανονικά. Αυτά προφανώς σημαίνουν σταθερότητα και κανονική αστική και χριστιανική ζωή. Ό,τι καταστροφές κι αν είχαν επιφέρει οι μετακινήσεις πληθυσμών του 6ου αιώνα, μέχρι τα μέσα του 9ου το αργότερο θα είχαν εν πολλοίς διορθωθεί.

Ο θάνατος της Δανιηλίδος υπολογίζεται γύρω στο 890 και ο Λέων ο Σοφός βασίλεψε μέχρι το 912. Άρα κάπου ανάμεσα στο 890 - 900 θα έγινε η μεταφορά των τριών χιλιάδων στην Κάτω Ιταλία. Βλέπουμε λοιπόν ότι έχουμε ακόμα και περίσσευμα πληθυσμού στη βόρεια Πελοπόννησο εκείνο τον καιρό! Αυτό κάνει ιδιαίτερη εντύπωση, γιατί έρχεται σε αντίθεση με όσα γνωρίζουμε για την εποικιστική πολιτική της Κωνσταντινούπολης σε προηγούμενους αιώνες. Μεταξύ πολλών άλλων, και η κυρία Αρβελέρ στο Γιατί το Βυζάντιο μας λέει για προγενέστερους βασιλείς που χρειάστηκε να επανεποικίσουν και επανεξελληνίσουν την ενδοχώρα της ελληνικής χερσονήσου, με εποίκους από τη Μικρά Ασία - και κάποτε αναφέρεται και από την Κάτω Ιταλία! Εδώ, όμως, βλέπουμε την ακριβώς αντίστροφη φορά: προφανώς ο επανεποικισμός των προηγούμενων αιώνων είχε αρκετή επιτυχία ώστε να δημιουργήσει ευημερία, αστική και αγροτική, που έφερε περίσσευμα κατοίκων - κατοίκων, θα πρέπει να υποθέσουμε, πιστών υπηκόων της Βασιλείας, δηλαδή ελλήνων ή πλήρως εξελληνισμένων.

Κι αυτό γιατί προφανώς στάλθηκαν στην Κάτω Ιταλία και όχι αλλού, με σκοπό να τονώσουν το εκεί ελληνικό στοιχείο, που λογικά θα έφθινε. Γενικά η περιοχή ήταν σφόδρα διεκδικούμενη από τρεις δυνάμεις: τη Βασιλεία των Ρωμαίων, το Εμιράτο των Αγλαβιδών της Αφρικής και το φραγκικό, καρολιδικό Ρηγάτο της Ιταλίας. Προφανώς κάθε κατάληψη ή ανακατάληψη πόλης θα συνοδευόταν από σφαγές και εξανδραποδισμούς, με λογικό αποτέλεσμα πληθυσμιακή απίσχναση και ανάμεικτο πληθυσμό. Μετά το 880 και την εκστρατεία του Βασιλείου Νάσαρ κατά θάλασσαν που έλεγα εδώ, αλλά και του Νικηφόρου Φωκά του Πρεσβύτερου κατά ξηράν, τα σύνορα στην Ιταλία σταθεροποιούνται κάπως για καμιά διακοσαριά χρόνια, μεταξύ άλλων και διότι τόσο οι Άραβες όσο και οι Φράγκοι ταλανίζονται από εσωτερικά προβλήματα.

Υπάρχει, δηλαδή, μια περιοχή εσχάτως σταθεροποιημένη στρατιωτικά και ερημωμένη από πολέμους και λεηλασίες, για την οποία το ζητούμενο είναι να καταστεί και πάλι πιστή στη Βασιλεία και παραγωγική. Είναι η περιοχή που στο εγγύς μέλλον θα αποτελέσει το Κατεπανάτο της Ιταλίας:

Είναι, λοιπόν, λογικό, με βάση αυτή την εικόνα, ότι γύρω στο 890 - 900 η εποικιστική πολιτική της Κωνσταντινούπολης εστιάζεται στην Κάτω Ιταλία και είναι αξιοσημείωτο και εντυπωσιακό ότι ο πληθυσμός που θα εμπλακεί σ' αυτή την πολιτική εντοπίζεται και στη βόρεια Πελοπόννησο. Αυτό συμπερασματικά είναι που ήθελα να πω με όλη τούτη την εξιστόρηση!

Ιδού και μερικοί απόγονοι των απελεύθερων της Δανιηλίδος! Υπό το φως των ανωτέρω αποκαλύψεων, φρονώ ότι θα πρέπει να αδελφοποιηθούν με την Παναχαϊκή.

Σταματάω εδώ γιατί είναι ωραίο σημείο για παύση και πιάνω αμέσως να γράψω κι άλλα!

Random useless information #2

Δεν πολυπροσήκει, αλλά είναι κι αυτή πολύ όμορφη μελοποίηση από τους ίδιους μάστορες που τη δουλειά τους έβαλα κι εδώ - και την ακούω όπως πιάνω να το γράψω τούτο, οπότε τη βάζω και για σένα που το διαβάζεις:

Πιο πολύ ίσως θα ταίριαζε με το αποψινό θέμα κάτι τέτοιο:

Κάπου στο πρώτο μισό του 9ου αιώνα (οι ιστορικοί το ψάχνουν / συζητάνε πότε ακριβώς, 833 ή 839, κάπου τότε τελοσπάντων), οι Χάζαροι έστειλαν μια αντιπροσωπεία στην Κωνσταντίνου Πόλη, στον τότε σύμμαχό τους Βασιλέα των Ρωμαίων Θεόφιλο - τον τελευταίο εικονομάχο βασιλέα - και ζήτησαν "τεχνική υποστήριξη" για να χτίσουν ένα φρούριο στον άνω Ντον, ώστε να προστατεύει την πολιτεία τους από... ποιος ξέρει από ποιους;

Η ευρασιατική στέπα έφτυνε τούρκους και τουρκομογγόλους από αρχαιοτάτων χρόνων. Ομοίως, ο βορράς έφτυνε νορδικής κουλτούρας εισβολείς, λεηλάτες, εποικιστές, "ειρηνικούς δουλεμπόρους", τυχοδιώκτες και όλα αυτά μαζί. Κάπου εκεί έπαιζαν μπάλα και σλαβικοί και φιννικοί λαοί με τις γλώσσες τους και τα πάνθεά τους και άντε εσύ τρέχα τε και γύρευε ποιος ήταν τι, ποιος έκανε τι, ποιος ήταν φίλος ή εχθρός με ποιον και γιατί. Ήταν όλοι πληθυσμοί χωρίς γραμματεία και ουσιαστική γραφή, επομένως ό,τι ξέρουμε γι' αυτούς προέρχονται είτε από βυζαντινά εγχειρίδια διοίκησης ή πολέμου, είτε από μεταγενέστερους άραβες περιηγητές που κάποτε μετέφεραν και προγενέστερες προφορικές παραδόσεις. Είτε από τους απογόνους τους, μετά τον εκχριστιανισμό τους (δηλαδή εκπολιτισμό τους και δεν πα να λένε ό,τι θέλουν οι "θρησκοουδέτεροι"). Συν κάποιες άλλες διάσπαρτες γραπτές μαρτυρίες, συν αρχαιολογικές ενδείξεις, αλλά και συν τη δημιουργική μας φαντασία που γεμίζει τα πολλά κενά.

Οι Χάζαροι, πάντως, ήταν τουρκομογγολικής προελεύσεως λαός, με τουρκική / αλταϊκή γλώσσα και κουλτούρα, που λάτρευαν τον Τένγκρι μέχρι που η άρχουσα τάξη τους ασπάστηκε τον ιουδαϊσμό, σε ένα μοναδικό στην ιστορία γεγονός, τουλάχιστον όσον αφορά κράτος τέτοιας έκτασης και ισχύος. Λέω "τουλάχιστον" γιατί έχω την (από μνήμης και συγκεχυμένη) εντύπωση ότι για κάποιο βραχύ χρονικό διάστημα υπήρξαν και στην Υεμένη ηγεμόνες προσήλυτοι στον ιουδαϊσμό και αναφέρω έκταση και ισχύ, διότι κάποιοι ιστορικοί ονομάζουν το κράτος των Χαζάρων τον τρίτο πόλο ισχύος της περιοχής, μετά τη Βασιλεία των Ρωμαίων και το Χαλιφάτο των Αββασιδών, συγκρίσιμο με τους άλλους δύο διάσημους, τουλάχιστον κατά την περίοδο της ακμής του, τον 8ο και 9ο αιώνα.

Ο Χάζαρος ηγεμόνας (Χαγάνος ή μπέης, δεν υπάρχει ομοφωνία) που ασπάστηκε τον ιουδαϊσμό θεωρείται πως ήταν ο ημιθρυλικός Μπουλάν, που κατά μία άποψη που συνάντησα πρέπει να έδρασε στις αρχές του 9ου αιώνα. Ας πούμε ενδεικτικά, γίνεται εβραίος το 809. Αρχαιολογικά (νομισματικά) ευρήματα, πάλι, φαίνεται να υποδεικνύουν ότι πήρε μερικές δεκαετίες ακόμα μέχρι το κράτος των Χαζάρων να γίνει επισήμως ιουδαϊκό, ενδεικτικά και πάλι ως πούμε 838.

Αναπάντητο ερώτημα, επίσης, σε τι βαθμό ο λαός των Χαζάρων ακολούθησε την άρχουσα τάξη του και εξιουδαΐστηκε ή αν παρέμεινε μεταφυσικώς όπου ήταν - δηλαδή άλλοι παραδοσιακά σαμανιστές, άλλοι μουσουλμάνοι και άλλοι χριστιανοί. Κατά την πιο ακραία ερμηνεία, στη συντριπτική πλειοψηφία τους ασπάστηκαν τον ιουδαϊσμό, μέσα από τις ιστορικές περιπέτειες έγιναν ρωσοεβραίοι και επομένως αποτελούν, γενεαλογικώς, έως και την πλειοψηφία των σημερινών εβραίων, των κατοίκων του Ισραήλ μη εξαιρουμένων! Αμφισβητούμενο, αλλά υπαρκτό ως θεωρία.

Το φρούριο που χτίστηκε με συνεισφορά των "βυζαντινών" στον άνω Ντον ονομάστηκε Σαρκέλ, που στην (εν πολλοίς άγνωστη) χαζαρική γλώσσα θα σήμαινε Άσπρο Σπίτι (Λευκός Οίκος δηλαδή!) ή κάτι τέτοιο. Τα σχετικά με το χτίσιμο διασώζονται στο χρονικό του Θεοφάνους του Ομολογητού, που όμως αν πιστέψω τη Wikipedia ήταν ήδη νεκρός όταν έγιναν τα γεγονότα! Να υποθέσω στα γρήγορα ότι ο Kevin Brook που διάβασα δεν το έψαξε καλά και ότι τα σχετικά οφείλονται στους συνεχιστές του Θεοφάνους. Και να κρατήσουμε πώς αναφέρεται το φρούριο στο χρονικό: Λευκόν Οίκημα.

Το ίδιο επεισόδιο μας διασώζει και ο Κωνσταντίνος Ζ' Πορφυρογέννητος, μάλλον στο Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν. Όπως λέει και ο ελληνικός τίτλος, αποτελεί παρακαταθήκη για το γιο του, τον μετέπειτα Ρωμανό Β' - πατέρα, παρεμπιπτόντως, του Βουλγαροκτόνου και της Άννας Πορφυρογέννητης. Επειδή σκοπός του Κωνσταντίνου είναι να τον καταλάβει καλά μέχρι κι ο γιος του, συνειδητά γράφει ο ίδιος στην εισαγωγή του ότι αποφεύγει τις λογιοσύνες και τους αττικισμούς και γράφει στην καθομιλουμένη της αυλής κατά τον 10ο αιώνα. Το αποτέλεσμα είναι, μεταξύ άλλων, ότι το φρούριο του Σαρκέλ εμφανίζεται τώρα με άλλο όνομα: Άσπρον Οσπίτιον!

Σημειωτέον ότι οι αναφορές που συναντά ο τυχαίος ενδιαφερόμενος αναγνώστης δευτερογενών πηγών στο συγκεκριμένο κείμενο του Πορφυρογέννητου είναι πάμπολλες. Δικαίως ή αδίκως, θεωρείται περίπου η πλέον αξιόπιστη πηγή της περιόδου. Απ' αυτόν προέρχεται και η περίφημη πληροφορία σύμφωνα με την οποία οι Μανιάτες δεν εκχριστιανίστηκαν παρά μόνο τον 9ο αιώνα, κατά τη βασιλεία του πρώτου Μακεδόνα Βασιλείου Α', παππού του Πορφυρογέννητου. Είναι μια πληροφορία που, παρότι δεν επιβεβαιώνεται από αλλού, φαίνεται να γίνεται γενικά αποδεκτή, προφανώς γιατί δεν ενοχλεί κανέναν και είναι και πολύ cool. Τώρα, βέβαια, εγώ θα υπενθυμίσω τι έλεγα πριν μερικά χρόνια, ότι ο Παυσανίας τον 1ο αιώνα βρήκε στη Λακωνία ιερά και Αιγυπτίων θεών. Θα σημειώσω ότι ο Όμηρος δεν θα την αναγνώριζε για οικεία του αυτή την κατάσταση! Και θα πω ότι αν τον 1ο αιώνα διακρίνω - στην ίδια τη Λακωνία - μια συγκριτο-ιστορία που ισχυρίζομαι ότι ο Όμηρος δεν θα την έλεγε δική του, τότε ποιος ξέρει πώς θα ήταν τα πράγματα τον 9ο αιώνα, όταν η εν λόγω ιστορία θα είχε, ίσως, εμπλουτιστεί περαιτέρω, καθότι είχαν προκύψει και κάμποσες επιδρομές και κάποιες σλαβικές εγκαταστάσεις εκεί δίπλα.

Αν το κριτήριο για τη συνέχεια της Αρχαίας Ελλάδας είναι ο Όμηρος (θα μπορούσε άραγε να είναι κανείς άλλος;), τότε ποιος τη συνεχίζει; Αυτός που τον 1ο αιώνα λατρεύει την Ίσιδα και τον Σέραπι, ή αυτός που το 12ο ξέρει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια καλύτερα από αυτά τούτα τα ιερά του κείμενα; Παραπέμπω σε αυτά που έλεγα σχετικά εδώ για την Άννα Κομνηνή. Αυτά περί τούτων!

Πίσω στους Χάζαρους!

Από ποιους να ήθελαν, λοιπόν, να προστατευτούν και ζήτησαν την αρωγή του Βασιλέα για να χτίσουν το φρούριο του Σαρκέλ; Από τους Μαγυάρους, τους Βουλγάρους του Βόλγα, τους Πετσενέγκους, τους Αλανούς, απ' όλους αυτούς μαζί και από άλλους ίσως. Α, ναι. Κι από τους Ρως. Που τελικά ήταν αυτοί που κατέλυσαν το κράτος τους και κατέστρεψαν το Σαρκέλ το 965 και την πρωτεύουσα Ατίλ λίγα χρόνια αργότερα. Ηγεμόνας των Ρως ήταν ο Σβιατοσλάβ, που αν είχε ζήσει περισσότερο θα ήταν πεθερός της Άννας Πορφυρογέννητης που έλεγα παραπάνω.

Μετά την καταστροφή του Ατίλ, Χαζαρικό κράτος που να το παίρνουν στα σοβαρά οι ιστορικοί μας δε φαίνεται να υφίσταται. Μεταγενέστερες αναφορές σε Χαζαρία ερμηνεύονται ως αναφορές στην Κριμαία. Στις αρχές του 11ου αιώνα, π.χ., αναφέρεται κάποιος Γεώργιος Τζουλ, εκ του ονόματός του μάλλον εκχριστιανισμένος χάζαρος που είχε μια μικρή ηγεμονία κάπου εκεί - ηγεμονία αρκετά μεγάλη ώστε να φτάσει στις σελίδες κάποιων χρονικών και αρκετά ενοχλητική ώστε να γίνει στόχος εκστρατείας, αλλά και αρκετά μικρή ώστε να μην ξαναεμφανιστεί αλλού, ούτε αυτή ούτε ο ηγέτης της.

Οι σχέσεις της Κωνσταντινούπολης με το Ατίλ φαίνεται να είχαν γενικά θετικό πρόσημο μέχρι και κάπου εκεί την ιστορία με το χτίσιμο του Σαρκέλ, αλλά μάλλον αρνητικό μετά. Ο πρώτος βασιλέας που φαίνεται να έχει σημαντικά πάρε - δώσε ήταν ο Ιουστινιανός Β', που όταν εκθρονίστηκε βρήκε καταφύγιο στους Χαζάρους και ζήτησε τη βοήθειά τους για να επανακτήσει το θρόνο. Έλαβε μεν γυναίκα Χαζάρισσα, αλλά τη βοήθεια που χρειαζόταν για να βασιλέψει ξανά τη βρήκε τελικά από τους Βουλγάρους (του Δούναβη) υπό τον Χάνο Τερβέλ, παρεμπιπτόντως γιο του θρυλικού Ασπαρούχ.

Γυναίκα Χαζάρισσα έλαβε και ο Κωνσταντίνος Ε', ο δεύτερος Ίσαυρος και ταυτόχρονα ο δεύτερος εικονομάχος βασιλέας, και πολύ σκληρός εικονομάχος μάλιστα. Για την εικονομαχία του και την ωμότητα με την οποία την επέβαλε, πήρε το προσωνύμιο "Κοπρώνυμος", κατά τα άλλα όμως πρέπει να ήταν καλός στρατιωτικός και πολιτικός ηγέτης.

Παρένθεση, ελπίζω ενδιαφέρουσα!

Λέγεται ότι ο Κωνσταντίνος Ε' δεν είχε θέμα με τις απεικονίσεις αυτές καθ' αυτές. Απόδειξη ότι γέμισε την Πόλη με δικά του αγάλματα! Το θέμα του ήταν με τις απεικονίσεις του Κυρίου και των Αγίων. Αυτό έχει οδηγήσει κάποιους μελετητές να ερμηνεύσουν την εικονομαχία ως προσπάθεια να επιστρέψουν τα πράγματα στο πρότυπο του "θεοποιημένου αυτοκράτορα" της παλιάς Ρώμης. Ο λαός, δηλαδή, να προσεγγίζει το Θείο όχι και δια των Αγίων, όπως εξεφράζετο στις Ιερές Εικόνες, αλλά κατ' εξοχήν δια του Βασιλέα, όπως εξεφράζετο στα δικά του αγάλματα! Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, δηλαδή, επρόκειτο για διαμάχη Θρόνου και Άμβωνος, όπου ο Θρόνος επιχείρησε να επανακτήσει από τον Άμβωνα όσα είχε χάσει, επιβάλλοντας μια μορφή χριστιανισμού που θα του τα απέδιδε.

Είναι από τις λιγότερο αναφερόμενες ερμηνείες της εικονομαχίας (από τις πάμπολλες που προτείνονται), εξ' ου και σκέφτηκα ότι άξιζε μια παρενθετική παράγραφο, αφού ανέφερα που ανέφερα τον Κωνσταντίνο Ε'!

Εν πάση περιπτώσει, γιος του Κωνσταντίνου ήταν ο επίσης εικονομάχος Λέων Δ' ο Χάζαρος - "ο Χάζαρος" απλούστατα διότι είχε χαζάρισσα μητέρα! Σύζυγός του η Ειρήνη Σαρανταπήχαινα, που μεταξύ άλλων, καλών και κακών, πιστώνεται την πρώτη Αναστύλωση των Εικόνων. Λέγεται ότι ως χήρα προσπάθησε χωρίς επιτυχία να τυλίξει τον Καρλομάγνο ώστε να συνάψουν δυναστικό γάμο και να ενώσουν τα βασίλειά τους - πιο σωστά, τη Βασιλεία με το φράγκικο ρηγάτο.

Η δεύτερη και οριστική Αναστύλωση των Εικόνων έγινε από τη Θεοδώρα, χήρα κι αυτή του τελευταίου εικονομάχου βασιλέα Θεόφιλου που ανέφερα παραπάνω ότι βοήθησε τους Χάζαρους να χτίσουν το Σαρκέλ! Η Wikipedia βλέπω μας λέει ότι η Θεοδώρα έχει αγιοκαταταχθεί, όπως - έχει ενδιαφέρον - έχει αγιοκαταταχθεί και η Ανθούσα, η μικρότερη κόρη του Κωνσταντίνου Ε', η οποία παρότι κόρη σκληρού εικονομάχου υπήρξε ορθόδοξη η ίδια και λέγεται πως υποστήριξε θερμά τα μοναστήρια. Άλλωστε έγινε και η ίδια μοναχή, κάποια στιγμή μετά την (πρώτη) Αναστύλωση των Εικόνων. Ο θρίαμβος της Ορθοδοξίας, έχει λεχθεί, ήταν έργο των γυναικών και των μοναστηριών. Εμείς οι άνδρες του κόσμου, κληρικών και πατριαρχών μη εξαιρουμένων, δεν τα πηγαίναμε καλά.

Τι άλλο; Τίποτα άλλο θετικό στις σχέσεις της Πόλης με τη Χαζαρία. Το 10ο αιώνα, ο Ρωμανός Β' - ο "ίδιος υιος" του Προφυρογέννητου - πήρε κάποια μέτρα καταπιεστικά για τους Εβραίους της Βασιλείας - αντισημιτικά, με τη σημερινή ορολογία - και προφανώς σαν αποτέλεσμα αυτού, αλληλογραφία στα εβραϊκά μεταξύ εξιουδαϊσμένου Χάζαρου ηγεμόνα και λογίου Εβραίου της Ανδαλουσίας καταριέται το όνομά του.

Βλέπω λοιπόν το εξής. Αν οι ημερομηνίες που προτείνονται είναι ακριβείς, τότε οι Βασιλείς προ της εικονομαχίας είχαν ουδέτερες έως κάπως θετικές σχέσεις με τους σαμανιστές Χαζάρους. Οι εικονομάχοι Βασιλείς φαίνεται ακόμα θερμότερες, με δυναστικό γάμο και συνεργασία για κοινή κατασκευή οχυρωματικών έργων. Οι Χάζαροι τότε θα ήταν κατ' αρχήν σαμανιστές (πρώτη εικονομαχία) και ιουδαίοι / σε διαδικασία προσηλυτισμού στον ιουδαϊσμό (δεύτερη εικονομαχία). Απ' τη στιγμή που έχουμε την παγίωση των Χάζαρων στη νέα τους πίστη και την επιστροφή των δικών μας Βασιλέων στην Ορθοδοξία, φαίνεται ότι οι σχέσεις παγώνουν, υπάρχουν αρνητικές αναφορές και τουλάχιστον δε φαίνεται να μαρτυρείται κάποιος άλλος δυναστικός γάμος ή στρατιωτική συνεργασία. Παρότι - σημειωτέον - μεμονωμένοι Χάζαροι μισθοφόροι θα υπηρετούσαν στη βυζαντινή αυλή και στο στρατό και το 10ο αιώνα. Κάπως σα να σχηματίζω την εντύπωση ότι έπαιζαν τούτοι το ρόλο που θα αναλάβουν αργότερα - και επισήμως προς τα τέλη του 10ου - οι Βάραγγοι. Θα πρέπει μάλλον να υποθέσουμε ότι οι εν λόγω Χάζαροι μισθοφόροι δεν είχαν κατ' ανάγκη σχέση με την πολιτική της Χαζαρίας και ως προς τα μεταφυσικά τους θα πίστευαν σε οποιοδήποτε από τις θρησκείες της εποχής, δε θα ήταν κατ' ανάγκην προσήλυτοι Εβραίοι.

Δεν ξέρω αν οι σχετικές μεταφυσικές επιλογές έπαιξαν ρόλο στην ψύχρανση των σχέσεων, αλλά οι προτεινόμενες χρονολογίες μού βγάζουν ενδιαφέρουσες συμπτώσεις. Κάπου στο 703 νυμφεύεται ο Ιουστινιανός Β' τη χαζάρισσά του, στο 732 ο Κωνσταντίνος Ε' τη δική του. Όλα καλά. 730 η πρώτη εικονομαχία, 787 η πρώτη αναστύλωση. 809 ο πρώτος Χάζαρος ηγεμόνας που στρέφεται προς τον (ανεικονικό) ιουδαϊσμό. 814 η δεύτερη εικονομαχία, 843 η οριστική αναστύλωση. Εν τω μεταξύ, ας πούμε 833 η οικοδόμηση του οχυρού στο Σαρκέλ που υποδηλώνει στενή συμμαχία, κάπου 838 οριστικά ιουδαϊκό κράτος η Χαζαρία. Και 965 με 967/8 η καταστροφή του Σαρκέλ και του Ατίλ, με βασιλέα στην Πόλη το Νικηφόρο Β' Φωκά.

Από το 843 και μετά, καμία ένδειξη επίσημης συμμαχίας, κάποιες σφόδρα αρνητικές αναφορές. Μην έπαιξε ρόλο και η διπλωματία της Πόλης στο να στραφούν οι Ρως κατά των Χαζάρων; Δεν ξέρω αν στοιχειοθετείται από πουθενά, αλλά δε θα ήταν και σοκαριστικό. Τα έκαναν κάτι τέτοια, να στρέφουν τον ένα βάρβαρο εναντίον του άλλου. Σημείωση: η μητέρα του Σβιατοσλάβ χριστιανή, η Αγία Όλγα του Κιέβου. Οι Ρως δεν ήταν ακόμα χριστιανοί, θα γίνουν λίγες δεκαετίες μετά, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία!

Άσχετη υστερογραφικού τύπου σημείωση: ο Μόμπι Ντικ για τον οποίο γκρίνιαζα στο προηγούμενο βελτιώνεται θεαματικά στην κορύφωση του δράματος, στις τελευταίες πενήντα σελίδες. Παραμένει κι εκεί φλύαρος ο Μέλβιλ, αλλά σε φυσιολογικά όρια. Οι τελευταίες πενήντα σελίδες θα μπορούσαν να είναι σαράντα, αλλά οι πρώτες 850 θα μπορούσαν να είναι 400 και λιγότερες χωρίς να χάσει τίποτα η ιστορία. Ίσως βέβαια η εκτίμησή μου αυτή να προέρχεται και από τις λακωνικές μου ρίζες, που μου δίνουν ίσως μια συγκεκριμένη αντίληψη ως προς το τι εστί φιλοσοφείν! Αυτά, πάντως, για να μην αδικώ με βιαστικές κρίσεις!